Ang tsinelas ni Lean at ang taunang The Great Lean Run

ANG TSINELAS NI LEAN AT ANG TAUNANG THE GREAT LEAN RUN

ni Gregorio V. Bituin Jr.

Sa mga ipinalabas na poster hinggil sa The Great Lean Run ay kapansin-pansin ang mukha ni Lean Alejandro na nasa loob ng isang tsinelas. Maganda ang itsura ng poster at sa loob ng tsinelas ay naroon ang nakapangalumbabang si Lean. Ngunit bakit ganuon ang poster? Kung The Great Lean Run iyon ay dapat sapatos dahil pantakbo ang sapatos, at hindi ang tsinelas.

Hanggang mapaisip ako sa itsura ng poster. Bakit nakapaloob ang mukha ni Lean sa anyong tsinelas? Bakit hindi sa isang sapatos dahil nga Lean Run, pagtakbo? Anong kaugnayan ng tsinelas sa kanya bilang tao? Ang tsinelas ba ay sagisag ng kanyang pagiging makamasa o makamahirap pagkat kadalasang ang mga nakatsinelas ay ang masa't mahihirap?

Kay Lean Alejandro ba natuto ang dating alkalde ng Lungsod Naga at naging kalihim ng DILG (Department of Interior and Local Government) na namayapang si Jessie Robledo? Kilala rin si Robledo sa kanyang tsinelas leadership, dahil lagi rin umano siyang nakatsinelas sa pagpunta niya at pakikisalamuha sa masa, lalo na sa paglalakad papunta sa mga liblib at maputik na komunidad. Sa ngayon ay may ginagawaran ng Tsinelas Leadership Award ang Jesse M. Robredo Foundation, Inc. para sa mga magagandang isinagawa o best practices sa mga kanayunan.

May naitayo pa ngang Tsinelas Association Inc. na ang layunin ay magbigay ng tulong pang-edukasyon sa mga mahihirap na estudyante sa mga barangay sa kabundukan at mga liblib na lugar sa Cebu. Tsinelas ang ginamit nilang pangalan dahil naniniwala silang angkop na simbolo ang isang pares ng mga tsinelas sa layunan ng samahan na magbigay ng kaginhawahan sa mga batang nangangailangan at tiyakin na ang kanilang karapatan sa edukasyon ay iginagalang.

Naalala ko tuloy ang kwento ng tsinelas na isinalaysay ng makatang Rio Alma at ang magkaibang liriko ng awiting Tsinelas ng Yano at awiting Tsinelas ng grupong Kamikazee. Makahulugan ang tula at mga awit.

Sa Yano ay ganito ang liriko:

Mang kulas

Pabili nga ng tsinelas

Pudpod nat gasgas

Baka mapigtas tong luma kong tsinelas

Tong luma kong tsinelas

Tong luma kong tsinelas

Tong luma kong tsinelas

Sa bandang Kamikazee naman ay ito:

Nasan na kaya?

Nandito lang kanina,

Hinanap ko na sa lahat

Pero di ko parin makita,

Wala sa kwarto..

Wala sa banyo..

Iniwan dito..baka kinuha mo!!!!

Nasan ang chinelas ko!!!!!?????

(Ewan kooo!!!!)

Nasan ang chinelas ko???!!!!

Tsinelas ko

Tsinelas ko

Tsinelas ko 

Maraming mga tanong na dapat hanapan ng kasagutan. Nagsaliksik ako hanggang sa makita ko ang artikulong "Lean Alejandro's tsinelas revolution" sa internet at sinulat ng kanyang matalik na kaibigang si Patricio N. Abinales. Meron palang tinatawag na "tsinelas charm" na isa sa subtitle ng nasabing artikulo. 

Ayon sa nasabing artikulo, paboritong magtsinelas ni Lean Alejandro habang nakikisalamuha sa mga tao, at maging sa pagpasok sa UP. Imbes na sandalyas na nauso noon ang ginamit ni Lean ay tsinelas. Kumbaga ay winasak ni Lean ang normal na pagsasandalyas ng mga tibak. 

Subalit sinabihan naman siya ng kanyang mga kasama, na ang tsinelas ay panloob na gamit lamang sa tahanan, o kaya ay sa malapit lang sa bahay, halimbawa’y pupunta ng tindahan o sa hardin. Ngunit hindi sa eskwelahan, lalo na’t si Lean ay isang lider-estudyante.

Ngunit pinatunayan ni Lean na mali sila, dahil imbes na mainis ang iba sa kanyang tsinelas ay naglalapitan pa ang mga ito upang alamin kung paano niya napanatili ang ganda ng kanyang mga daliri at kuko sa paa. May mga nagsasabi pang tila may mahusay siyang manikurista o may mata siyang tulad sa manikurista dahil sa ganda ng mga kuko sa paa.

Nasa nagdadala iyan, marahil ay nasa isip ni Lean. Ginamit ni Lean ang kanyang tsinelas, o kaya’y nakatsinelas siyang palagi habang nagbibigay siya ng mga pampulitikang pahayag sa rali o pampulitikang pag-aaral. Hanggang matagpuan ng kanyang mga kasama na nakahahalina lalo na sa mga kababaihan ang mga paang tulad ng kay Lean. Kaya si Lean at ang kanyang suot na tsinelas ay malakas ang dating sa mga kolehiyala, di lamang sa Maynila kundi maging sa Cebu, upang sumama sa mga layuning aktibista.

Minsan nga raw ay may nagtanong sa kanyang magandang kolehiyala kung saan makakakuha ng aklat ni Lenin na “What To Do?” na kanya pang itinama na iyon ay “What Is To Be Done?” at binulungan ni Lean ang kanyang kasama, “Maaaring manalo na tayo sa rebolusyon, tingnan mo ang mga magagandang kolehiyalang burgis na sumasama sa atin!”

Noong siya’y nangangampanya upang maging kongresista ng Malabon-Navotas ay naglakad siyang nakatsinelas, nilakad ang mga binabahang lugar ng nakatsinelas, makadaupang-palad lamang ang mga mahihirap.

Tunay nga na ang tsinelas ay isang simbolo, hindi ng kahirapan, kundi ng pagiging makatao sa mga dukha, sa mga manggagawa, at mga api sa lipunan. At ang tsinelas leadership ni Lean Alejandro ang ginamit ng nangangasiwa ng taunang The Great Lean Run bilang sagisag ng kanyang pagiging mapagkumbaba at mahinahong lider ng bayan, at ito’y mahalagang sangkap sa pagtataguyod ng kapakanan at kagalingan ng mga mahihirap nating kababayan.

5 Setyembre 2017

Si Pangulong Macario Sakay

SI PANGULONG MACARIO SAKAY

ni Gregorio V. Bituin Jr.

Dapat nga bang kilalaning ikaapat na Pangulo ng ating bansa si Macario Sakay? Kung susuriin ang mga pangyayari sa kasaysayan, dapat na igawad kay Macario Sakay ang ganap na pagkilala sa kanya bilang ikaapat na Pangulo ng Republika ng Pilipinas.

Noong panahong iyon, panahon ng mga Kastila, ang tinatawag na Filipino ay ang mga Kastilang ipinanganak sa Pilipinas, kaya para sa mga Katipunero, may bahid ng kolonyalismo ang katawagang Filipino, kaya imbes na Pilipinas ang ginamit nila bilang bansa, ay tinawag nila iyong Haring Bayang Katagalugan (sa panahon ni Pangulong Andres Bonifacio) at Republika ng Katagalugan (sa panahon ni Pangulong Macario Sakay).

Pinatutungkulan nila ang Katagalugan, hindi bilang rehiyon ng mga Tagalog (o Timog Katagalugan), kundi ang lahat ng "tumubo sa sangkapuluang ito" o sa buong bansa. Patunay dito ang nakasulat sa dokumento ng Katipunan na "Sa May Nasang Makisanib sa Katipunang ito na: "Sa salitang Tagalog katutura’y ang lahat ng tumubo sa Sangkapuluang ito, samakatwid, Bisaya man, Iloko man, Kapampangan man, etc. ay Tagalog din.

Maraming historyador ang kumikilala kay Gat Andres Bonifacio bilang Unang Pangulo ng Republika ng Pilipinas. Noong Agosto 24, 1896, nang pinunit nina Bonifacio ang sedula, na siyang tinatawag na "Pagsilang ng Bayan (Birth of the Nation)" hanggang siya'y paslangin noong Mayo 10, 1897, si Gat Andres Bonifacio ang pangulo ng Haring Bayang Katagalugan. Ang samahang Katipunan ay naging pambansang pamahalaan.

Si Heneral Emilio Aguinaldo ang opisyal na kinikilalang unang pangulo ng Republika ng Pilipinas, at kung si Bonifacio ay kikilalanin bilang opisyal na Pangulo ng Pilipinas, si Aguinaldo ang ikalawa. 

Pumalit na pangulo kay Aguinaldo si Heneral Miguel Malvar nang mahuli sa Palanan, Isabela si Aguinaldo. Naging pangulo si Heneral Malvar mula Abril 1, 1901 hanggang siya'y sumuko sa mga Amerikano noong Abril 16, 1902.

At ang ikaapat na pangulo ay si Heneral Macario Sakay, na naging Pangulo ng Republika ng Katagalugan noong Mayo 6, 1902 hanggang Hulyo 14, 1906 (ang petsa ng pagbaba nina Sakay mula sa bundok at nakipagkita sa mga Amerikano dahil sa pag-asang magkaroon ng Pambansang Asamblea.)

Matagal na panahong hindi kinilala ang tulad ni Sakay dahil sa propaganda ng mga Amerikano na siya'y tulisan, at dahil na rin sa Bandolerismo Act of 1902 (na sinumang nagnanais ng kalayaan ng bayan ay ituturing na bandido ng mga Amerikano kaya dapat dakpin).

Darating ang panahong kikilalanin ding ikaapat na pangulo ng Republika ng Pilipinas si Pangulong Macario Sakay. Subalit dapat natin itong pagsikapang maisakatuparan. At ito ang isa sa ating mga tungkulin bilang tagapagtaguyod ng kasaysayan ng bayan.

4 Setyembre 2017

Mga Pinaghalawan:

Bandoleros: Outlawed Guerillas of the Philippine-American War 1903-1907, by Orlino A. Ochosa

https://en.wikipedia.org/wiki/Macario_Sakay

https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_unofficial_Presidents_of_the_Philippines

https://en.wikipedia.org/wiki/Tagalog_Republic 

Si Lean bilang sosyalista

SI LEAN BILANG SOSYALISTA

ni Gregorio V. Bituin Jr.

Hindi lamang simpleng makabayan si Lean Alejandro, kundi isa siyang sosyalista. Kaya hindi maikakahon si Lean sa pakikibaka hanggang pambansang demokrasya, ngunit mas malalim pa. Tatlong patunay ang maaari kong sabihin kung bakit sosyalista, at hindi lamang makabayan, si Lean Alejandro. Ang isa ay mula sa kanyang talambuhay na nasa wikipedia. Ang ikalawa ay mula sa kanyang kaibigang si Jojo Abinales sa artikulong "Lean Alejandro's tsinelas revolution". At ang ikatlo ay ang pakahulugan ni Lean kung ano ang isang sosyalista. 

Sa una ay ganito ang pagkakasalaysay: "According to Vitug, Lidy eventually formed her views on socialism and believed it was a better alternative to the capitalist system. Lidy and Lean both became socialists and this common ground that they shared made their love for each other grow even more." ("Ayon kay Vitug, nabuo ni Lidy ang kanyang mga pananaw sa sosyalismo at naniniwala siyang ito ang mas mahusay na alternatibo sa kapitalistang sistema. Sina Lidy at Lean ay kapwa naging sosyalista at ang karaniwang dahilan nito'y ang kanilang lumalagong pag-ibig sa isa't isa."

Nagkakaisa ang mag-asawang Lean at Lidy sa pananaw ng isang sosyalistang lipunan bilang alternatibo sa mapagsamantalang kapitalismo. Kaya ito ang mayor nilang pinagkakaisahang ipaglaban, hindi lamang ang bayan, kundi pagbabago ng sistema ng lipunan.

Ayon naman kay Jojo Abinales: "For this (as well as his taste for Johnny Walker Black Whiskey – another Nemenzo favorite), Lean was criticized for being unproletarian. He accepted these reproaches quietly, and when his detractors were out of hearing range, gave me this long-winded excuse – one can be an aspiring socialist, while also retaining the bourgeois refinements of taste. “After all Jo, look at Karl Marx’s lifestyle! True, he did attack capital, but he was also drawn to the cultural refinements it spawned” – words to that effect." ("Para sa mga ito (pati na rin ang kanyang panlasa sa Johnny Walker Black Whiskey - na isa pang paborito ni Nemenzo), pinuna si Lean dahil sa pagiging hindi proletaryado. Tinanggap niya nang tahimik ang mga pakahulugang ito, at nang hindi na naririnig ng mga pumupuna sa kanya, ay binigyan niya ako ng mahaba-habang dahilan - Ang isang tao'y maaaring maging isang sosyalista, habang pinapanatili rin ang burges na mga kapinuhan ng panlasa. "Gayundin naman, Jo, tingnan ang pamumuhay ni Karl Marx! Totoo, inaatake niya ang Kapital, ngunit nakinabang din naman siya sa mga kultural na mga pagpapabuti na isinagawa nito" - sa mga gayong pananalita."

At ang ikatlo ay ang pakahulugan ni Lean kung ano ang isang sosyalista. 

"The socialist man must know how to compute the distance of the stars, how to differentiate a fish from a shark, a mammal from a reptile. He must know how to distill wine into liquor and how to arrive at e=mc2. He must know how to cook bacon, butcher a pig and roast a lamb. He must be capable of leading armies into battle. He must know how to follow orders, give orders and he must know when to disobey them. He must be able at debate, at lobbying, at open struggle. He must know how to analyze difficult political situations, how to get out of one and how to convince others that they must do the same. He must know how to sail a ship, dig a latrine, construct a pigsty, wash clothes, wash dishes, plan an offensive, plan a retreat, mix martinis, drink martinis, differentiate brandy from whisky, keep quiet, participate, take care of babies, manage a state bureaucracy, soothe pain, comfort the sorrowful, maintain his composure in hot water, when to watch, when to participate, repair appliances, maintain a car, purge revisionists, ride a horse, run from a bull, swim, play tennis, drown gracefully, sink with his ship with honor along with the mice, discuss Mao, debunk Zinoviev, ridicule Stalin, appreciate a beehive, raise chickens, cook chickens, play boogle (respectably), correctly read Mabini, recruit members into the movement, motivate members to struggle, host a party, play at least one musical instrument, be critical, self-critical, honest... The socialist man is the total man. Specialization is for ants."

("Dapat mabatid ng sosyalistang tao kung paano kinakalkula ang distansya ng mga bituin, kung paano pinag-iiba ang isang isda sa isang pating, ang isang hayop sa isang reptilya. Dapat alam niya kung paano dalisayin ang tuba sa lambanog at kung paano makarating sa e = mc2. Dapat niyang malaman kung paano magluto ng bacon, magkatay ng baboy at mag-ihaw ng tupa. Dapat may kakayahan siyang pamunuan ang mga hukbo sa labanan. Dapat alam niya kung paano sundin ang mga atas, magbigay ng mga atas at dapat alam niya kung kailan susuway. Dapat may kakayahan siyang makipagbalitaktakan, sa pag-lobby, sa lantarang pakikibaka. Dapat alam niyang magsuri ng mahihirap na sitwasyong pampulitika, kung paano makalabas dito at kung paano kumbinsihin ang iba na dapat nilang gawin din ang gayon. Dapat alam niya kung paano ilayag ang barko, maghukay ng isang palikuran, bumuo ng silungan ng baboy, maglaba ng damit, maghugas ng pinggan, magplano ng opensiba, magplano ng pagtakas, paghalo ng martinis, uminom ng martinis, pag-ibahin ang brandy sa whisky, manatiling tahimik, lumahok, alagaan ang mga sanggol, pamahalaan ang isang burukrasya ng estado, pagtiisan ang sakit, aliwin ang nalulungkot, panatilihin ang kanyang pagpipigil sa mainit na tubig, kailan manonood, kailan lalahok, pagkumpuni ng mga kagamitan, alagaan ang isang kotse, purgahin ang mga rebisyunista, sumakay sa kabayo, takbuhan ang isang toro, lumangoy, maglaro ng tennis, malunod nang mayumi, lumubog kasama ang barko nang may karangalan kasama ang mga daga, talakayin si Mao, pabulaanan si Zinoviev, libakin si Stalin, pahalagahan ang isang bahay-pukyutan, mag-alaga ng manok, magluto ng manok, maglaro ng boogle (ayon sa pagkakasunod), maayos na basahin si Mabini, mangalap ng mga kasapi ng kilusan, ganyakin ang mga miyembro na makibaka, mag-ayos ng isang piging, tumugtog ng kahit isang instrumento sa musika, maging kritikal, pumuna sa sarili, tapat ... Ang sosyalistang tao ay ang kabuuang tao. Ang espesyalisasyon ay para lang sa mga langgam.")

Anupa't si Lean Alejandro ay masasabi nating tunay na sosyalista, na kung nabubuhay siya ngayon ay ipaglalaban niya ng lantaran ang sosyalismo bilang alternatibo sa lipunang kinapapalooban natin ngayon, na mapangyurak, maka-kapitalista, maka-burgesya at mapagsamantala. Nangangarap ang sosyalistang si Lean ng isang lipunang walang pagsasamantala ng tao sa tao, at isang lipunang nakikinabang ang lahat, di lang ang iilan, sa yamang dulot ng paggawa.

Mabuhay si Lean Alejandro! Mabuhay ang sosyalismo!

29 Agosto 2017

Si Lean Alejandro at ang Lord of the Rings

SI LEAN ALEJANDRO AT ANG LORD OF THE RINGS

ni Gregorio V. Bituin Jr.

Kung nabubuhay lang si Lean Alejandro, tiyak na matutuwa siya sa pagsasapelikula sa tatlong bahagi o trilogy ng The Lord of the Rings ni J.R.R. Tolkien, sa direksyon ni Peter Jackson. Napanood ko ang tatlong ito. Ang unang bahagi ang Fellowship of the Rings (2001), ang ikalawa'y ang Two Towers (2002), at ang ikatlo'y ang Return of the King (2003).

Ayon sa isang saliksik, "The future of civilization rests in the fate of the One Ring, which has been lost for centuries. Powerful forces are unrelenting in their search for it. But fate has placed it in the hands of a young Hobbit named Frodo Baggins, who inherits the Ring and steps into legend. A daunting task lies ahead for Frodo when he becomes the Ringbearer - to destroy the One Ring in the fires of Mount Doom where it was forged." (Ang kinabukasan ng sibilisasyon ay nakasalalay sa kapalaran ng Isang Singsing, na nawala sa loob ng maraming dantaon. Ang mga makapangyarihang pwersa ay walang tigil sa kanilang paghahanap dito. Ngunit inilagay ito ng tadhana sa kamay ng isang batang Hobbit na nagngangalang Frodo Baggins, na nagmana ng Singsing at humakbang sa mga alamat. Napasan sa balikat ni Frodo ang pagwasak sa Isang Singsing sa apoy ng Bundok ng Mordor kung saan ito nabuo - nang siya na ang natalagang tagapangalaga ng Singsing.)"

Maraming nagsulat kung gaano nakahiligang basahin ni Lean ang nobelang ito. At may ilan akong pinaghalawan ng pagkagiliw ni Lean sa Lord of the Rings. Mas klarado itong naisulat ni Lean sa kanyang propesor na si Rita Estrada ng Kagawaran ng Sikolohiya ng UP habang nakapiit pa siya sa Camp Ipil Detention Center. At nabanggit din ito ng kanyang kaibigang si Jojo Abinales.

Ngunit bago iyon, may mga payo ang kritikong si Virgilio S. Almario, na aking guro sa Linangan sa Imahen, Retorika at Anyo (LIRA), isang samahan ng mga makata, mahalaga sa pagsusuri ang "pagtitig" sa akda, dahil marami ka umanong makikitang kahulugan, na maaaring batay sa kasaysayan, o maging sa iyong sariling karanasan, bukod pa sa karanasan ng sumulat nito. Ginamit namin ang payo niyang iyon sa pagsusuri ng mga tula at iba pang akda.

Sa ngayon, maaari kong sabihing ang sinulat ni Lean hinggil sa Lord of the Rings ay maaaring ihalintulad sa karanasan niya sa buhay. Halina't baybayin natin ang ilang talata sa kanyang liham sa kanyang propesor na si Dr. Rita Estrada ng UP Psychology Department. Ito ang kanyang isinulat sa ikapitong talata:

"We must avenge the dead and the dying victims of dictatorship in no uncertain terms but I think it would do us some good to remember the words of Gandalf when he said -- 'Many that live deserve death. And some that die deserve life. Can you give it to them? Then do not be too eager to deal out death as judgement.'

Sinabi ni Lean na dapat nating ipaghiganti ang mga namatay sa diktadura pati na rin ang mga naghihingalo nang walang pasubali, subalit ibinigay niya sa atin bilang payo ang mga sinabi ng pantas na si Gandalf, "Maraming nabubuhay ang dapat mamatay, habang maraming namatay ang dapat mabuhay. Maibibigay mo ba iyon sa kanila? Kung gayon ay huwag magmadaling gamitin ang kamatayan bilang hatol."

Ibig sabihin, hindi dapat kamatayan kaagad ang kahatulan sa diktadura o sa sinumang nagkasala, dahil sino ba ang dapat magwakas ng buhay? May karapatan ba tayong wakasan ang buhay, tulad ng nangyayari sa kasalukuyang lipunan, na parang manok lang kung puksain ang buhay ng mga dukha? Paano ba natin pinahahalagahan ang buhay? Paano ba tayo nakikipagkapwa-tao kung ang kalaban natin ay mamamatay-tao? Mabigat at malalim ang kahulugan ng sinabi ni Gandalf na dapat nating suriin at pag-isipan.

Sa ikasampung talata ng liham na iyon ay ito ang nakasulat: "I am getting another chance to visit Beleriand. The War of the Rings is on. The Company has just lost Gandalf in Moria. And there is still such a long, long way to go. It is an adventure on an epic scale. And I am glad that it is an adventure that we both share, together with all the Free People of Middle Earth."

Nais muling bisitahin ni Lean ang Beleriand. Ito'y isang rehiyon sa hilagang-silangan ng Middle Earth sa panahon ng First Age o Unang Edad. Ang panahon nina Frodo at Gandalf ay tinatawag na Third Age o Ikatlong Edad. Ang Beleriand ay tahanan ng mga Elves at sa kalaunan ay ng mga Tao at Dwarves. naglaho ang Beleriand sa panahon ng Ikatlong Edad dahil sa digmaan.

Ayon sa kasaysayan, "Sa pagtatapos ng Unang Edad sa Middle Earth ng taon 583, nadurog ang Beleriand dahil sa Digmaan ng Poot (War of Wrath) ng mga anghel, ang Maiar, laban sa demonyong si Morgoth (ang kanyang sarili ay isang Vala na nahulog sa kasamaan). Tulad ng mga naninirahan sa Beleriand, kabilang ang mga walang panginoong Orcs, mga hayop ng Angband, Elves, Tao at Dwarves, ay nagsitakas, lumubog sa dagat ang Beleriand. Isang maliit na bahagi lamang ng Silangang Beleriand ang nanatili, at pinangalanang Lindon, sa Hilagang-kanluran ng Middle Earth sa Ikalawa at Ikatlong Edad."

Patuloy ang digmaan, ayon kay Lean, sa Lord of the Rings, habang napahiwalay naman sa mga kasamahan si Gandalf sa Moria. Ang Moria ay isang malalim na bangin na pinagmiminahan sa ilalim ng makulimlim na mga bundok. Kilala iyong sinaunang lupain ng mga Dwarves ng mga tao sa Turin. Doon sa Moria nakatunggali ni Gandalf ang halimaw na Balrog at nahulog sila sa kailaliman. Napahiwalay nang tuluyan si Gandalf sa kanyang mga kasamahan. Ito'y sa unang bahagi ng nobela, ang Fellowship of the Ring. Sa ikalawang nobela na nakabalik si Gandalf, sa Two Towers. 

Ang pagkawala ni Gandalf sa Moria ay maaaring itulad sa pagkawala ni Lean sa kilusang masa, dahil siya'y napiit. "And there is still such a long, long way to go. It is an adventure on an epic scale. And I am glad that it is an adventure that we both share, together with all the Free People of Middle Earth." At mahaba ang kanilang lalakbayin sa pakikibaka laban sa diktadura. At iyon ay isang malawakang epiko ng pakikibaka upang mabago ang sistema ng lipunan. At natutuwa si Lean na iyon ay pakikibakang kabahagi ang isa't isa, kasama ang mga malalayang tao, tulad ng mga kasama niya sa UP at sa kilusang masa.

Ang ikalabing-isa't ikalabingdalawang talata ng liham na iyon ay nakapatungkol pa rin sa Lord of the Rings subalit itinulad niya sa panahon ng martial law, na nang panahong isinulat niya iyon ay nakapiit siya sa Camp Ipil sa Fort Bonifacio. At narito ang mga talatang iyon: "But not withstanding the glory of the Third Age, I am sure that you will agree with me when I say that the greatest adventure on earth today is our struggle for freedom. The pain and the sacrifice is staggering. The battles are historical. And the victory shall be truly glorious indeed."

Nagtagumpay sina Frodo, Gandalf, Aragorn, Legolas, at iba pang bayani sa Lord of the Rings na madurog ang Singsing sa apoy ng Mordor, na tinutukoy ni Lean na "glory of the Third Age". At kung itutulad pa rin ito sa kanyang panahon, kailangang makibaka upang lumaya ang bayan mula sa hilakbot ng diktadura. Kailangang tuloy-tuloy na makibaka hanggang mabago ang sistemang mapaniil. Nakahihilo man ang mga pasakit at sakripisyo ay dapat magpatuloy.

"I am glad that we share this greater adventure. And I am sure that we shall overcome the Dark Lord of our age, together with all the freedom loving Filipinos in our land. When all is over the telling of the tale will surely take a great number of lay and song. For our children and our children's children."

Tiyak na hindi sa Sauron ng Lord of the Rings ang kanyang tinutukoy na Dark Lord of our age, kundi ang diktador na si Marcos. Ang "greater adventure" naman ay ang pakikibaka laban sa martial law. 

Dagdag pa niya sa liham, sa ikalabingtatlo't ikalabing-apat na talata, ang makahulugang usapan ng dalawang bida ng Lord of the Rings:

'I wish it need not have happened in my time', said Frodo.

'So do I,' said Gandalf, 'and so do all who live to see such times. But that is not for them to decide. All we have to decide is what to do with the time that is given us.'

Sino nga bang makatitiyak na hindi dapat mangyari ang ayaw nating mangyari? Subalit payo nga ni Gandalf na kung anuman ang mangyari sa ating panahon ay hindi natin kapasyahan. Ang tanging mapagpapasyahan natin  ay kung ano ang dapat nating gawin sa panahong ibinigay sa atin.

Kung panahon iyon ni Bonifacio, tiyak na sasapi si Lean sa Katipunan. Kung panahon iyon ng pagsakop ng mga Hapon, marahil ay sumapi si Lean sa Hukbalahap. May kani-kanyang panahon. Ang mahalaga ay paano mo gagamitin ang iyong kakayahan at buong puso't diwa upang mapigilan ang mga mapag-imbot sa kapangyarihan na nagdudulot ng kapariwaraan ng taumbayan. Ang mahalaga ay ang pagkilos tungo sa kapayapaan at pag-unlad ng lahat upang lahat ay makinabang, at walang napag-iiwanan.

Upang manamnam ng mambabasa ang buong sulatin, mangyaring basahin sa aklat na ito ang salin mula sa Ingles ng buong liham ni Lean sa kanyang gurong si Dr. Estrada.

Kaya kung pakasusuriin, makahulugan ang pagtatapos ng liham ni Lean sa kanyang guro, lalo na sa ating henerasyon, at sa mga susunod pang henerasyon. Lalo na ang usapan nina Frodo at Gandalf - hinggil sa kasalukuyang panahon, noong panahon nila, at noong panahon ni Lean. At kung uunawain pa nating mabuti, sa panahon natin. Mabuting payo mula kay J.R.R. Tolkien, sa pamamagitan ni Gandalf.

Sa talambuhay ni Lean Alejandro sa wikipedia ay sinabi ng kanyang kaibigang si Jojo Abinales ang ganito:

"He was fond of reading Marx's love letters to his wife. He was an avid fan of literary fiction writer J. R. R. Tolkien and raved about The Lord of the Rings trilogy. Lean often shared to his friends the interesting books he has read and movies he has watched and spontaneously began intense discussions about them. In his interests in literature and film, he empathized with the characters who subdued evil and the forces of darkness. According to Jojo, who became Lean's room mate at the Narra Residence Hall, "Lean selflessly spent many sleepless nights with us just to impress why it was important to read about the commitment of Frodo Baggins and Gandalf the Grey (of The Lord of the Rings) to partly help us situate ourselves in a rapidly polarizing society; why, in confronting the evils of the real world, one can learn much in understanding Sauron the Great and his desire to repossess the one ring that shall make him ruler of Middle Earth; and why, in reading through the life of Gollum, one discovers that even in his miserable and deceitful life, he still would bring something good in a society threatened with darkness."

Ating namnamin: "Lean selflessly spent many sleepless nights with us just to impress why it was important to read about the commitment of Frodo Baggins and Gandalf the Grey (of The Lord of the Rings) to partly help us situate ourselves in a rapidly polarizing society;"

Napakahalaga ng talakayan hinggil sa Lord of the Rings at ang pagpapasya kung paano ba madudurog ang makapangyarihan at makademonyong Singsing ni Sauron. Bakit tinanggap ng simpleng taong tulad ni Frodo Baggins ang pagwasak sa Singsing gayong wala siyang kalaban-laban sa makapangyarihang si Sauron at kanyang mga alagad. Subalit naroon si Gandalf the Grey (na naging Gandalf the White na sa Ikalawang Aklat na Two Towers), upang tiyakin ang pagsusuri sa kalagayan at anong mga dapat gawin. Tulad din ng mga aktibistang karaniwang tao rin subalit piniling tahakin ang landas ng pakikibaka upang mapalaya ang bayan mula sa pagsasamantala at paghahari ng iilan.

"why, in confronting the evils of the real world, one can learn much in understanding Sauron the Great and his desire to repossess the one ring that shall make him ruler of Middle Earth;"

Kailangan nating unawain ang daigdig nating ginagalawan, lalo na ang paglaban natin sa kasamaang pumipighati sa ating bayan. Kung paanong dapat nating maunawaan si Sauron the Great at ang pagnanais nitong makuha muli ang singsing na dahilan upang mapamunuan niya ang Middle Earth, tulad din ng pagnanais ng diktadurang Marcos na tuloy-tuloy na maghari sa buong bansa. Pag naunawaan natin ito'y lalabanan natin ang anumang pag-iimbot ng iilan habang nahihirapan ang higit na nakararami. May pagkakataong ibinibigay ang kasaysayan upang labanan ng bayan ang mga mapaniil at may utang na dugo sa sambayanan.

"and why, in reading through the life of Gollum, one discovers that even in his miserable and deceitful life, he still would bring something good in a society threatened with darkness."

Si Gollum ay dating ang mabuting si Smeagol. Pinangalanan siyang Gollum batay na sa tunog ng kanyang boses. Dati siyang hobbit ngunit dahil sa singsing, siya'y naging maputla, payat at maumbok na nilalang. Sa ikatlong aklat, sa Return of the King, ay nagdebate sina Gollum at ang dati niyang katauhang si Smeagol. Sa kalaunan ay tinulungan ni Gollum si Frodo na makarating sa Mordor upang doon lusawin sa apoy ng Mordor ang singsing. Subalit sa huli, sa pagnanasa ni Gollum sa singsing dahil na rin nahahatak siya nito, ay kinuha niyang pilit kay Frodo ang singsing subalit kasabay ng pag-agaw niya sa singsing ay nahulog siya kasama ng singsing sa apoy ng Mordor. Iyon na ang katapusan niya at katapusan din ng singsing.

Si Lean Alejandro at ang Lord of the Rings ay magkaugnay, at hindi lang iisa. At ang mga natutunan niya sa Lord of the Rings ay maaari ring kapulutan ng aral ng marami sa atin. Nawa'y habang pinanonood natin, o ng ating mga anak at mga kaapu-apuhan, ang Lord of the Rings ay maalala natin na minsan man sa buhay natin o ng bansang Pilipinas ay may isang Lean Alejandro na nagsakripisyo para sa pagbabago ng sistema ng lipunan at para sa kalayaan ng sambayanan.

Pinaghalawan ng datos:

https://en.wikipedia.org/wiki/Beleriand

https://en.wikipedia.org/wiki/Leandro_Alejandro

http://www.sparknotes.com/film/lordoftherings/summary.html

https://en.wikipedia.org/wiki/The_Lord_of_the_Rings

https://medium.com/@lttrsnscrbbls/the-quintessential-life-of-lean-alejandro-1960-1987-ec9472eedab5

Paunang Salita sa Ikalawang Edisyon ng MACARIO SAKAY, BAYANI

Paunang Salita sa Ikalawang Edisyon ng MACARIO SAKAY, BAYANI

Ang larawan sa pabalat ang mismong disenyo ng unang edisyon ng MACARIO SAKAY, BAYANI na nalathala noong Setyembre 2007, sa sentenaryo ng pagbitay kina Macario Sakay at kasamahang si Lucio De Vega. Dinisenyo mismo ito ng namayapang si G. Ed Aurelio C. Reyes, ang pasimuno ng KAMALAYSAYAN o Kaisahan sa Kamalayan sa Kasaysayan. Pinanatili ang disensyong ito bilang pag-alaala sa kanya, hindi lang bilang nagdisenyo, kundi bilang guro ng kasaysayan at mabuting kaibigan.

Ang ikalawang edisyon ng Macario Sakay, Bayani ay naglalaman ng mga bagong saliksik, mga bagong tula at sanaysay, mga balita, at isang desisyon ng Korte Suprema hinggil sa pagbitay kina Sakay at De Vega. Sa unang edisyon ay nanawagan tayo sa aklat na magkaroon sana ng rebulto si Macario Sakay at ipangalan ang isang mayor na kalsada bilang pagpupugay sa kanya. Isang taon makalipas, noong Setyembre 2008, ay naisakatuparan ang pangarap na iyon, naitayo at pinasinayaan ang rebulto ni Sakay sa Plaza Morga, katabi ng Plaza Moriones sa Tondo, Maynila.

Maraming salamat sa magasing Liwayway, lalo na sa serye nitong pagbabalik-tanaw sa kasaysayan dahil doon ko nalaman ang petsa ng pagbitay kay Macario Sakay, na siyang naging batayan ko upang pagsikapang magsaliksik at magawa ang aklat na ito at mailunsad sa UP Manila noong 2007 sa tulong ng Kamalaysayan.

Sa pagkakataong ito, hinihikayat ko ang ating mga mambabatas na maisabatas na maituro ang mga aral ng kabayanihan ni Macario Sakay sa paaralan, at pangalanan ang isang mayor na lansangan bilang pagpupugay sa kanya, halimbawa ang Taft Avenue sa Maynila na ipinangalan sa Amerikano ay pangalanang Macario Sakay Avenue.

Ang halimbawa ni Macario Sakay ay dapat pag-aralan at gawing inspirasyon ng kasalukuyan at mga susunod na henerasyon para sa pagtataguyod ng karapatan, makataong lipunan,  kalayaan, at patuloy na paglaban sa pang-aapi at kawalan ng katarungan sa ating bayan. 

Mabuhay si Macario Sakay! Pagpupugay sa ating mga bayani! 

GREGORIO V. BITUIN JR.

Agosto 24, 2017, Sampaloc, Maynila

Ang salin ng salitang 'vigilante' bilang 'manunungol'

ANG SALIN NG SALITANG 'VIGILANTE' BILANG "MANUNUNGOL"

ni Gregorio V. Bituin Jr.

Ayon sa Cambridge Dictionary, ang vigilante ay "vigilante, noun [ C ] US ​ /ˌvɪdʒ·əˈlæn·ti/ a person who forces obedience to the law without legal authority to do so, or a member of a group that decides to force obedience to the law without official authority".

Sa Merriam Webster naman, ang vigilante ay "a member of a volunteer committee organized to suppress and punish crime summarily (as when the processes of law are viewed as inadequate); broadly:  a self-appointed doer of justice".

Sa Collins English Dictionary, ang vigilante ay "people who organize themselves into an unofficial group to protect their community and to catch and punish criminals."

Ayon sa editoryal ng pahayagang PM (Pang-Masa) na pinamagatang "Sige, hubaran ang mga ‘vigilante’", "Inaakusahan ng human rights group na ang Philippine National Police (PNP) ang nasa likod ng extrajudicial killings (EJK). Ganito rin ang sinasabi ng iba pang nababahala na sa walang tigil na pagpatay sa mga suspected drug pushers at users. Pero mariing sinabi ng PNP na wala silang kinalaman sa mga pagpatay. Pawang riding-in-tandem ang nakukunan ng CCTV na bigla na lamang lumalapit sa mga target at walang anumang binabaril. Ayon sa PNP, vigilante group ang responsible sa mga pagpatay at wala silang kinalaman dito. Sumasakay lang daw ang vigilantes sa kanilang kampanya sa illegal na droga kaya sila ang napapagbintangan na lumalabag sa karapatang pantao."

"Hindi sila kundi mga vigilante ang nasa likod ng mga pagpatay sa drug suspects, ayon sa PNP. Para patunayan, tatlong miyembro ng isang malaking vigilante group ang kanilang inaresto sa Tondo, Manila noong Huwebes. Inamin ng tatlo na sila ang nasa likod ng mga pagpatay Nasa 200 umano ang kanilang mi-yembro at ang namumuno sa kanila ay ang tinatawag nilang “Commander”. Pawang sa Metro Manila umano ang kanilang area of operation. Ngayong mga vigilante ang nasa likod ng EJKs, kailangang kumilos pa ang PNP para madakma ang mga vigilante na sumisira sa kanila." Mula sa kawing na http://www.philstar.com/punto-mo/2017/02/13/1671661/editoryal-sige-hubaran-ang-mga-vigilante

Ang pamagat naman ng balita sa GMA Network ay "Vigilante-style sa pagpatay sa mga sangkot umano sa droga, iligal". Mula sa kawing na http://www.gmanetwork.com/news/video/balitanghali/379592/vigilante-style-sa-pagpatay-sa-mga-sangkot-umano-sa-droga-iligal/video/

Ayon naman sa Eagle News sa balitang "3 miyembro ng ‘vigilante’ group na sangkot sa EJK, arestado", "Base sa imbestigasyon, miyembro ng Volunteer Organization ng kanilang barangay ang mga suspek na umaaktong tagatumba ng mga pinaghihinalaang drug addict o kriminal."

Sa mga depinisyon sa diksyunaryo, lumalabas na may mga tao o grupong labas sa kapulisan at korte ang inilalagay talaga ang batas sa kanilang mga kamay upang ipagtanggol ang komunidad mula sa mga krimen. Subalit nagbago ang paggamit nito pagdating na sa Pilipinas. May pagkapositibo ang kahulugan sa Ingles dahil mas pinagdiinan ang pagkuha ng katarungan, subalit napakanegatibo naman sa Pilipinas dahil walang awang pumapaslang ang mga ito nang walang due process at walang paglilitis. Dahil kung susuriin ang mga balita hinggil sa mga vigilante, sila ang mga pumapatay ng mga taong kanilang puntirya.

Napag-isip-isip ko ito sa sandaling kailangan kong hanapan ng salin o translation ang salitang vigilante sa ating wika, dahil ang vigilante ay ginagamit sa wikang Ingles. Ang nakita ko sa UP Diksiyonaryong Filipino ay maaaring ang salitang "manunungol" ang katumbas na salin ng salitang "vigilante". Isa itong Sinaunang Tagalog na ang ibig sabihin ay mamamatay-tao o berdugo. (UP Diksiyonaryong Filipino, Pahina 759). Bagamat may ilang saliksik na isina-Filipino ito sa salitang "bihilante" ay mas angkop sa palagay ko ang salitang manunungol, lalo na't magagamit ko ang salitang ito sa mga pagtula.

Kaya nang isinalin ko ang isang talata sa press statement na pinamagatang "Martsa ng mga Hindi Makapag-Martsa" ng grupong Block Marcos na magpaparada ng isang libong sapatos at tsinelas sa kilos-protesta sa SONA ay ginamit ko ang salitang manunungol:

"This year, however, there will be many Filipinos who—even if they might have wanted to march with us and protest—will not be able to join us: all those who been killed by cops, soldiers, and vigilantes emboldened by Duterte’s sanctioning of extra-judicial killings, promotion of impunity, and imposition of martial law in Mindanao; all those who have been silenced and disempowered by an army of pro-government propagandists who have spun a web of deceit around them.

Gayunman, ngayong taon, maraming Pinoy na - bagamat nais nilang sumama sa martsa at magprotesta - ay hindi makasama sa atin: lahat ng mga pinaslang ng kapulisan, sundalo at mga manunungol (bihilante) na pinatapang ng pagsang-ayon mismo ni Duterte sa pamamaslang, pagtataguyod ng impunidad, at pagpapatupad ng batas-militar ng Mindanao; lahat na pawang pinatahimik at pinawalang-saysay ng isang hukbo ng mga maka-gobyernong propagandistang nagpapakalat ng mapambitag na panlilinlang sa kanilang paligid."

Hinanap ko ang salitang ugat ng manunungol kung tungol ba o dungol. Kung manunungol, tulad ng manunudla at mananaya, na mula sa tudla at taya, maaaring ang salitang ugat nito ay tungol. Kung dungol naman ang ginamit, dapat ito'y mandudungol, tulad ng mandurukot at mandirigma, kaya hindi manunungol.

Binalikan ko ang UP Diksiyonaryong Filipino, walang salitang dungol sa pagitan ng mga salitang dungog at dungon. At nakita ko na salitang tungol ang pinanggalingan ng manunungol. Ang kahulugan ng tungol ay "pagsunggab at paggilit sa leeg ng tao mula sa likod". Ibig sabihin, ito'y gawaing pataksil o patraydor na pagpaslang tulad ng pagpaslang ng mga vigilante. Dahil sinaunang Tagalog ang pinanggalingan ng salita, masasabing sa pag-usad ng panahon ay hindi lamang pataksil na paggilit sa leeg ang kahulugan ng salita kundi sinumang gumagawa ng pataksil na pag-atake sa sinumang tao, lalo na ang pagpaslang, tulad ng ginagawa, nabanggit nga sa itaas, ng mga riding-in-tandem, o mga vigilante.

Kaya palagay ko ay wasto o angkop ang pagkakasalin ko sa salitang vigilante bilang manunungol, at ang salitang ito'y maaari ko na ring gamitin sa pagkatha ng mga tula, sanaysay at maikling kwento.