Liham para sa pagsalubong sa Bagong Taon

Disyembre 31, 2015

Dear Kababayan,

Una sa lahat, Happy New Year. Manigong Bagong Taon sa iyo at sa iyong pamilya.

Sana'y nasa mabuti kayong kalagayan ng iyong pamilya sa pagsalubong sa bagong taon. May pang-buena noche at masayang magkakasama.

Ngunit ako'y nababahala, kababayan, sa maraming balita sa tuwing sasapit ang bagong taon. May naputukan ng kamay, may tinamaan ng ligaw na bala.

Paano ba natin dapat salubungin ang bagong taon? Bagong taong walang daliri? Bagong taong nawalan ng mahal sa buhay dahil sa tama ng ligaw na bala? Bakit kailangang magpaputok ng iba't ibang klaseng paputok, tulad ng labintador, superlolo, goodbye Philippines, at ngayon, may paputok pang super-AlDub.

Napakaraming biktima ng paputok at mga ligaw na bala ay pawang mga bata. Hindi ba tayo naaawa sa kanila? Dahil ba hindi natin sila kaanu-ano ay balewala na ang balita tungkol sa pagkawasak ng kanilang daliri, o pagkamatay nila sa tama ng ligaw na bala? At mapapansin lang natin sila pag isa na sa mga kamag-anak natin, o sabihin nating anak natin, ang maputulan ng kamay o mamatay nang walang kalaban-laban.

Noong 2015, umabot na sa 730 ang nasaktan sa paputok (Youth suffer most of PH's 730 fireworks-related injuries, http://www.rappler.com/nation/79694-youth-firecracker-injuries-philippines). Noong 2014 naman, umabot sa 933 ang nasaktan sa paputok (New Year revelry injuries rise to 933 - DOH, http://www.philstar.com/headlines/2014/01/03/1274767/new-year-revelry-injuries-rise-933-doh)

Noong bagong taon ng 2013, isang pitong taong gulang na bata mula sa Tala, Caloocan, ang natamaan ng ligaw na bala, si Stephanie Nicole Ella. Ipinalabas ito ng ilang araw sa telebisyon. Di ko na nasubaybayan kung nakilala pa, nahuli at nakulong ang suspek. 

Bagong taon ng 2013 din namatay sa tama ng bala ang batang apat na taong gulang na si Ranjelo Nimer na taga-Mandaluyong nang lumabas ito ng kanilang bahay upang manood ng mga paputok. Sa pagkakaalam ko'y nahuli ang suspek na may hawak na sumpak.

Ang matindi ay nitong Bagong Taon ng 2014, isang tatlong buwang bata, oo, tatlong buwan pa lang, ang natamaan ng ligaw na bala sa Ilocos Sur - si Vhon Alexander Llagas. Kasabay nito'y namatay din sa ligaw na bala ang dalawang taong gulang na batang si Rhanz Angelo Corpuz na mula naman sa Ilocos Norte.

Noong Bagong Taon ng 2015, namatay din sa tama ng ligaw ng bala ang 11 taong gulang na batang si Jercy Decym Buenafe Tabaday sa Abra. Bago mag-Bagong Taon ng 2016 ay may mga napapabalita na ring mga natamaan ng ligaw na bala.

Ano bang magagawa natin, kababayan, upang maiwasan natin ang ganito, at paano tayo makakatulong? Hihintayin pa ba nating tayo ang mabiktima nito bago tayo magsikilos? Magiging istadistika na lang ba ang mga naputukan ng kamay, nawalan ng daliri, nawalan ng buhay dahil sa ligaw na bala? Hindi pa ba nakakaalarma ang ganitong sitwasyon?

Paano nga ba nagsimula ang pagpapaputok na ito tuwing Bagong Taon? Ayon sa isang artikulo sa Moms Magazine na sinulat ng isang Nathan Maliuat, nagsimula ang pagpapaputok na ito ng mga firecrackers sa pagsapit ng bagong taon sa bansang Tsina. Noon daw unang panahon, pinaniniwalaan ng mga Tsino na nililigalig ng isang halimaw na tinatawag na Nian ang kanilang mamamayan at nilulusob nito ang mga nayon. At ginagamit ng mga Tsino noon ang mga paputok o firecrackers upang maitaboy ang halimaw. At dahil naniniwala silang sa pagsapit ng bagong taon lumalabas si Nian, nakagawian na ang pagpapaputok sa pagsalubong sa bagong taon upang maitaboy ang halimaw na ito, o sa kasalukuyang termino, ay masamang espiritu.

Ngunit sa tindi na ng mga armas na naimbento ng tao, may laban kaya ang halimaw na ito? At dahil itinuturing na ngayon ito na masamang espiritu, aba'y di uubra ang anumang armas dito. Kaya itinataboy na lang ng mga paputok sa pagsalubong sa bagong taon.

Subalit ang paniniwalang ito'y bakit ipinagpapatuloy pa natin? Di naman tayo Tsino. Bakit kailangan nating itaboy ang masasamang espiritu sa pamamagitan ng paputok, gayong hindi naman talaga sila naitataboy? Palilipasin lang nila ang ingay at usok ng ilang oras ay baka makapasok na sila. Para ba itong tunnel na lumilitaw lang pagsapit ng alas-dose at sa oras na iyon papasok ang masamang espiritu? Kayrami pa rin namang masasamang espiritu na naglipana, na karamihan ay nasa kalakalan at nasa pamahalaan, mga tiwaling trapo o traditional politician. 

Hindi ba't ang mga masasamang-loob na trapo ang sila pang nagpapaputok, di lang ng labintador, di lang ng baril, kundi ng mabahong utot ng katiwalian? 

Hindi ba't ang mga tusong kapitalista ay hindi maitaboy ng mga paputok kaya patuloy ang mababang pasahod at salot na kontraktwalisasyon sa hanay ng mga manggagawa?

Hindi ba't ang masamang espiritu ng trapik ay hindi pa rin mawala at patuloy pa rin ang masikip na trapiko sa tuwid na daan tulad ng Edsa? 

Hindi ba't sa kabila ng taun-taong pagpapaputok upang maitaboy umano ang masamang espiritu, talamak pa rin ang korupsyon sa pamahalaan, at di pa rin maibigay ang kahilingan ng mga guro at karaniwang manggagawa sa pagtaas ng kanilang sahod, na di makasabay sa pagtaas ng mga bilihin, gayong kayrami palang savings ng pamahalaan na pawang badyet na hindi ginamit. At kung ginamit man ay hindi nagamit ng tama, tulad ng palagiang paghuhukay sa kalsada, at iiwanang nakatiwangwang?

Ano nga ba ang itinataboy na masamang espiritu ng mga paputok na ito gayong paglipas lang ng ilang oras o araw ay mapapawi na ang usok na ito na nagdudulot ng polusyon? At pagpawi ng mga usok na ito ay nandyan na uli ang masamang espiritu? Balewala rin.

Ang dapat nating gawin, kababayan, imbis na gastusin sa pambili ng paputok ang iyong perang pinaghirapan, aba'y ipambili mo na lang ng pagkain. Imbes salubungin sa paputok ang bagong taon, aba'y mag-ingay na lang tayo at kalampagin ang kaldero (mas malakas na pagkalampag na higit pa sa pagkalampag ng nagugutom na preso sa bilibid). Hindi ba't maitataboy din ng mga ingay ang masasamang espiritu para di sila makapasok sa bagong taon at maiwan na sila sa lumang taon? Dagdag pa rito, naglipana sa kalye ang nagbebenta ng watusi, at nabebentahan nito ay ang mga kabataang wala pang sampung taong gulang. Pinapayagan ba ito ng pamahalaan? May balita nga na may batang nakalunok ng watusi. Maaari ring magdulot ng sunog ang watusi.

Huwag na nating tangkilikin ang mga paputok. Huwag na tayong bumili ng pampaingay lang na maaari pang makadisgrasya. Palitan na rin natin ang dahilan ng pagsalubong sa bagong taon, di ang pagtataboy sa masamang espiritu o kamalasan.

Sinasalubong natin ang bagong taon dahil nais natin ng mas masagana, mas maunlad, at mas mabuting taon para sa ating pamilya.

Huwag ring magpaputok ng baril dahil baka makapatay ng mga inosenteng bata o karaniwang mamamayan.

Dapat magtulung-tulong ang mamamayan sa bawat barangay, at huwag iasa lagi sa kapulisan o sa pamahalaan, na mapigilan ang sinumang nais magpaputok ng baril. Dapat kilalanin kung sino ang may baril sa inyong barangay upang malaman kung sino ang maaaring nagpaputok ng baril na naging dahilan ng kamatayan ng isang bata.

Kung nais makakita ng mga nagliliwanag na paputok lalo na sa himpapawid, iwan na lang natin ito sa mga eksperto sa paputok, hindi sa mga bata. Magtukoy na lang ng isang lugar kung saan magpapaputok at panoorin ang mga eksperto sa kanilang firecracker o firework displays.

Sa pinakabuod, kababayan, ito ang aking munting hiling. Palitan na natin ang paniniwala tungkol sa pagtataboy ng masamang espiritu kaya sinasalubong ng paputok ang bagong taon. Maaari pa namang mabago ang mga maling kaugalian o kultura.

Kung noon, uso ang pananakit sa bata upang madisiplina sila, tulad ng sinasabi ni Padre Damaso sa Noli Me Tangere, ngayon po ay bawal na iyon, lalo na sa usaping karapatan ng mga bata, na nakasaad sa Convention on the Rights of the Child.

Kung noon ay hindi pinaboboto ang kababaihan, ngayon po ay nakakaboto na ang kababaihan nang maipanalo ng mga kababaihan ang universal suffrage, na karapatang bumoto at oportunidad na makaboto nang walang pinipiling kulay ng balat, paniniwala, yaman, kasarian, o kalagayan sa lipunan.

Ganito rin sa pagsalubong sa bagong taon. Baguhin na natin ang kinaugalian. Ipagbawal na ang mga paputok, upang wala nang madisgrasyang mga bata, upang wala nang maputulan ng daliri, upang di na nag-aabang ng mga naputukan ng daliri sa mga ospital, upang makapagpahinga at makasama ng mga doktor at nars ang kanilang pamilya sa bagong taon.

Maging mapagmasid tayo, at tiyaking hindi makapagpapaputok ng baril ang sinumang may baril, lisensyado man o wala. 

Ang paputok ay nakasasama sa kalusugan, di pa dahil sa naputulan ng daliri, kundi dahil ito'y toxic o nakalalason. Kaya nga ang EcoWaste Coalition ay taun-taon na may kampanyang Iwas Paputoxic dahil nakasasama umano ito sa kalusugan, at maaari pang makapagdulot ng sunog at kalat sa maraming lugar.

Ang pagpapaputok ng baril sa ere upang sabayan lang ang ingay ng bagong taon ay dapat nang matigil. Dapat patindihin pa ng kapulisan ang pagtukoy kung sino ang may mga loose firearms o yaong naglipanang baril na walang lisensya. At dapat mismong mga may tsapang may baril ay tiyaking di sila magpapaputok ng baril sa bagong taon.

Inaakala ng mga batang walang muwang na natural lang ang pagpapaputok ng labintador sa pagsalubong sa bagong taon. Pag naputulan na sila ng daliri, saka lang sila magsisisi. Malaki na ang nawalang oportunidad sa kanila. Kung nais nilang magpulis o magsundalo, o kaya'y magpiloto ng eroplano, baka yaong kulang sa daliri ay hindi rin matanggap. Magkano ang sinusunog nilang perang imbis na ipambili ng pagkain ay ipambibili ng paputok, at kapag naputukan ay ipambibili ng gamot. Hindi naman libre ang gamot sa naputukan, dahil pag nasugatan ka, ikaw pa rin ang gagastos. 

Sasagutin ba ng mga manufacturer ng paputok ang pampagamot at pambili ng gamot ng mga naputukan? Hindi! Pero limpak-limpak na tubo ang kanilang kinikita sa nakamamatay nilang produkto! Wala silang pakialam sa iyo! Pakialam lang nila ay bilhin mo ang kanilang produkto para sila kumita, lumaki ang tubo, at lalong yumaman. Samantalang ikaw, pag nasugatan sa paputok, nganga.

Basahin natin, pag-aralan at pagnilayan ang Batas Republika Blg. 7183, o "An Act regulating the sale, manufacture, distribution and use of firecrackers and other pyrotechnic devices" at baka sakaling makatulong ito sa atin, lalo na sa kampanya laban sa paputok. Makikita ito sa http://www.chanrobles.com/republicactno7183.htm.

Basahin rin natin, pag-aralan at pagnilayan ang Batas Republika Blg. 10591 o ang “Act Providing for a Comprehensive Law on Firearms and Ammunition and Providing Penalties for Violations thereof” na isinabatas noong ika-29 ng Mayo 2013. Makikita ito sa http://laws.chanrobles.com/republicacts/106_republicacts.php?id=10246.

Kababayan, halina't ingatan natin ang ating mga anak, ang ating pamilya, ang ating kapwa. Panahon nang simulan natin sa ating mga sarili ang pag-iwas sa paputok, at pagbabago ng kulturang nakakadisgrasya sa maraming kabataan.

Kung hindi natin ito sisimulan ngayon, ilan pang bata ang mawawalan ng daliri sa pag-aakalang sa pagpapaputok dapat simulan ang pagsalubong sa bagong taon? Ilan pang tao ang mamamatay sa tama ng ligaw na bala dahil sa mga siraulong nais kalabitin ang gatilyo ng baril kasabay ng ingay ng mga paputok?

Anong klaseng kultura ang ipababaon natin sa mga susunod na salinlahi kung patuloy ang ganitong pagpapaputok? Ikaw, ano ang mga panukala mo upang maiwasan na ang mga napipinsala ng paputok at namamatay sa tama ng ligaw na bala? Di sapat ang salitang "sana", dapat may gawin tayong tama. Panahon na upang baguhin natin ang ganitong sistema!

Nawa, kababayan, ay may makinig sa munting mensaheng ito. Maraming salamat sa iyong matiyagang pagbabasa.

Mabuhay ka!

Lubos na gumagalang,

Gregorio V. Bituin Jr.

Ilang balakin sa pagbabalik

Trabaho agad pagkabalik sa bansa mula sa mahigit isang buwan sa France. Ito ang mga inihahanda ko ngayon:

1. Aklat para sa ika-50 anibersaryo ng kasal ng aking ama't ina sa Enero 2016.

2. Rebyu at pagsasaaklat ng salin ng Laudato Si sa wikang Filipino, Enero 2016.

3. Aklat ng mga tula hinggil sa Climate Pilgrimage para sa Enero-Pebrero 2016.

4. Paghahanda ng ilang salin para sa ika-400 anibersaryo ng kamatayan ni William Shakespeare sa Abril 23, 2016.

5. Patuloy na pananaliksik pangkasaysayan

6. At iba pa...

- gregbituinjr.

Ang mahabang buhok ni Macario Sakay

ANG MAHABANG BUHOK NI MACARIO SAKAY

ni Gregorio V. Bituin Jr.

Noong bata pa ako, hindi ko pa kilala kung sino si Macario Sakay, bagamat pamilyar na siya sa akin. Subalit natatandaan ko ang sabi ng aking ina noon. Magpagupit na raw ako dahil para na raw akong si Sakay sa haba ng buhok. Ibig sabihin, kilala ni Inay si Sakay. Marahil, iyon din ang narinig na sermon ng aking ina mula sa mga matatanda sa mga lalaking mahahaba ang buhok. O kaya'y nakapanood na siya ng pelikula ni Sakay noon. "Parang si Sakay" dahil mahaba ang buhok.

Ngunit bakit nga ba mahaba ang buhok ni Macario Sakay at ng kanyang mga kasama? Barbero si Sakay kaya alam niya kung maganda o hindi ang gupit, ngunit bakit siya nagpahaba ng buhok at hindi nagpagupit?

Naalala ko tuloy ang isang awitin, na may ganitong liriko: "Anong paki mo sa long hair ko?"

Napanood ko rin noon ang ganitong eksena sa pelikula, kung saan sinabi ni Mayor Climaco (na ang gumanap ay si Eddie Garcia) na hindi siya magpapagupit hangga't hindi nakakamit ang kanyang pangarap o layunin (di ko na matandaan iyon) para sa bayan.

Ayon sa mga pananaliksik, panahon ng Digmaang Pilipino-Amerikano, nang minsang nagpapagupit si Sakay kasama ang kanyang mga kasamahan malapit sa ilog, bigla silang sinugod ng mga sundalong Amerikano. Kaya sila ay nakipaglaban at naitaboy ang mga kaaway. Mula noon ay sinabi na ni Sakay at ng kanyang mga kasamahan na hindi sila magpapagupit hangga't hindi lumalaya ang bayan sa kamay ng mga mananakop.

Sa isang eksena sa pelikulang Macario Sakay ni Raymond Red, tinanong ng isang bata si Sakay kung bakit mahahaba ang kanilang buhok, na tinugunan ni Sakay, "Kung gaano kahaba ang aming buhok, ganoon din kami katagal sa bundok."

Hanggang sa huling sandali, nang binitay si Sakay ay hindi siya nagpagupit.

Pinagsanggunian:

Kasaysayan with Lourd De Veyra, TV5

Panayam kay Xiao Chua
Pelikulang "Macario Sakay" sa direksyon ni Raymond Red

Artikulong "Why did Sakay wear is long hair?" by Quennie Ann Palafox

Sina Rizal at Jacinto Hinggil sa Kabanalan

Sina Tesla at Jacinto Hinggil sa Oneness of All o Kaisahan ng Lahat

Ulat sa pulong at apat na dokumento ng Kamalaysayan

ULAT SA PULONG AT APAT NA DOKUMENTO NG KAMALAYSAYAN

ni Gregorio V. Bituin Jr.

Kailangang magpatuloy ang Kamalaysayan. Ito ang napag-usapan ng mga kasapi ng Kaisahan sa Kamalayan sa Kasaysayan o Kamalaysayan noong Hulyo 17, 2015, araw ng Biyernes, sa Kamayan Forum sa Edsa. Sa ikalawang bahagi ng talakayan ay nagpahayag ang bawat isa ng pagpupugay kay Sir Ding Reyes o Ed Aurelio Reyes (Mayo 10, 1952 - Hunyo 30, 2015). Bago ang forum, ang ilang kasapi ng Kamalaysayan ay nagkita-kita sa burol ni Sir Ding noong Hulyo 3, 2015 sa Loyola sa Commonwealth Ave., Lungsod ng Quezon.

Si Sir Ding Reyes ang pasimuno ng Kamalaysayan at matagal na naging tagapagpadaloy ng Kamayan Forum. Sa pulong matapos ang forum, napagpasiyahang maglunsad ng overnight na masinsinang pagpupulong sa Agosto 29-30, 2015 sa Lungsod ng Tagaytay.

Layunin ng pulong na iyon na ipagpatuloy ang misyon ng Kamalaysayan. Ginanap ito sa SAFI Integrated Learning Academy sa Brgy. Francisco, Lungsod ng Tagaytay noong Agosto 29-30, 2015, araw ng Sabado at Linggo. 

Nagsidalo rito sina Jocelyn Manzo, na siyang nag-anyaya sa nasabing lugar, JoEd Velasquez na ikalawang tagapangulo ng Kamalaysayan, Mariano Aycocho Jr. at ang kanyang anak na si Wisdom, Lynda Corro Oliva, Edward Sta. Ana, Romy Lee Ancheta at ang kanyang anak na lalaki, Ian Reyes na panganay na anak ni Sir Ding, Liberty Talastas, at ang inyong abang lingkod. 

Nagsagawa kami rito ng Kartilya ng Katipunan sa harap ng banga ng abo ni Sir Ding na dinala ng kanyang anak na si Ian. Nagtalumpati ang bawat isa bilang pagpupugay at pag-aalaala kay Sir Ding at sa kanyang mga naiwang aral. Matapos ang Kartilya ay umuwi na si Ian dahil magdidilim na at may trabaho pa siya kinabukasan. Kami namang naiwan ay nagpatuloy sa talakayan hanggang ikatlo ng madaling araw. Si Liberty naman ay gabi na nakarating.

Dito'y dalawang dokumento ang ibinahagi ni kasamang JoEd. Ang dalawang pahinang papel na iyon ang aming tinalakay mula ikalawa ng hapon hanggang ikatlo ng madaling araw. Bago mag-uwian ay may dalawa pang dokumentong hindi tinalakay ngunit masayang ibinahagi ni kasamang JoEd sa inyong lingkod bilang naitalagang tagalagak sa blog ng ilang dokumento ng Kamalaysayan.

Naging makabuluhan ang bawat sandali dahil mahalaga sa bawat isa ang tungkulin at gawain hinggil sa kasaysayan. Napag-usapan din ang parating na ika-500 anibersaryo ng pagdatal ni Magellan sa 2021, at ang ika-25 anibersaryo o silver anniversary ng Kamalaysayan sa Hulyo 7, 2015. Napag-usapan din ang marami pang tagong kasaysayan na dapat isulat at ipamahagi, tulad ng dugtungan mula sa labanan nina Bonifacio sa San Juan, sa tagumpay sa Pasig, Taguig at Cainta. Lubusang nakabubuhay ng diwa ang lahat ng pinag-usapan na tila ba kahit latak ay hindi naaksaya. Ang bawat paksa'y kaysarap namnamin na animo'y tuba o lambanog na naimbak ng matagal.

Kaya umuwi ang bawat isa na taglay ang bagong lakas at pag-asa sa makabuluhang tungkulin para sa kasaysayan ng ating bayan. Mabuhay ang Kamalaysayan!

Ang mga tinalakay na dokumento ay ang mga sumusunod:

(1) KMLSYN: Palatuntunan ng tuluyang pagbubuo

(2) KAMALAYSAYAN

Ang dalawang dokumentong ibinahagi naman sa akin bago mag-uwian, at sinipi sa USB, ay ang:

(3) DALOY, DETALYE AT DIWA (3D) 

(4) Palatuntunan ng Pingkian

Lahat ng dokumento'y tig-isang pahina, kaya apat na pahina lahat. Narito ang nilalaman ng mga iyon:

Unang Papel:

KMLSYN: Palatuntunan ng Tuluyang Pagbubuo:

Talabaybay at gabay (mapping) ng pagsasaysay at pag-aaral

1. Talastasan ng kaisahan

- Pagbubuo ng Kamalaysayan; Ding Reyes: paglalakbay at lakaran sa kasaysayan

- Ang Talastasan ng pagkabansa sa Panawagan: Hanguin, Bawiin at Isulong ang Kaisahan at Kasaysayan ng Pagkabansa: Mula sa pangunahing balanghay / sikad: Isang muling sikhay: Tuntunin ang pagsulong ng yapak ng hari ng tagailog - ang pagbubuo ng loob ng taumbayan, ang kahalaghan at ang kahulugan nitong katiwasayan, kagunhawaan at tunay na kasaganahan ayon sa KKKnB

2. Pagsasaysay mula sa mga pamayanan at saliksik, (pagbusiksik ng loob)

3. Ka Andres, pagpupugay ng taumbayan / state honors

4. Pingkian, tuluyang kalinawan ng mga tindigang usapin sa ating kasaysayan

5. Lakbay aral, edu historical tourism, center, school, hostel, Netweb

6. atbp.

Ikalawang Papel:

KAMALAYSAYAN

... Nagsasaysay tayo: binubuo natin ang diwa sa mga ugnayan ng mga bagay-bagay at ng mga pangyayari. Nagiging hamon ito sa ating unawa at nakapagbubunsod ng pag-iisip at hinagap sampu ng palagayan ng ating mga kakayahan, at ng ating bawat dunong at ating bawat galing. Nakapagpapaagos ang ganito ng daloy at dugtungan ng kahulugan at ng kahalagahan, at tuluy-tuloy na nakapagdadala ng mga hangarin, dakilang layon at loob...

Sa pamamagitan ng kaparaanan at gawain ng pagsasaysay ang Kamalaysayan ay nagiging bahagi ng paglaganap, pagganap at pagsusulong ng masikhay na kaisahan. Nagmumula ito sa pagsigasig ng mga gawaing kampanya para sa kamalayan sa kasaysayan, at umaabot ang ganito sa talastasan ng katuturan magmula sa pananaw hanggang sa pinakatindigan ng kasaysayan.

Ang tuwirang ninanais ng ganito ay taluntunin ang lawig ng mga tagpuan at tagusan ng ating mga pangarap, mga hangarin at talagang kalooban; Makibahagi sa pagtining ng kahulugan, at tumulong sa pagtatalos ng taus na kahalagahan ng ating pagkabuo at pagdating bilang tayo na mga mamamayan at taumbayan.

Sa buhay na pagsasaysay: ganito ang salang ng Loob ng tuluy-tuloy na pag-uugnayan, ang lundo ng lambat (NetWeb) mula pagkaTAYO hanggang pagkaTAO. Mula sa iba't ibang hamon ng kalagayan at panahon, maging ng pananakop at pananamantala sa atin. Ito na ang salalayan ng pagkilala at pagtuturingan. Narito ang kapuwa(ng) ng tapatan - punuan - bigayan, ang bayanihan at tangkilikan ng tayaan - tiwalaan - bahagian ng mga magkakasama, magkakapatid, magkanayon, kababayan o ang pawang kapwa tao ng bawat isa. Nandito ang dugtungan sa iisang daloy ng masaganang balon ng karanasan, ang daigdigan ng ating sangkapuluang Pilipinas. Ang siyang antabay sa kalinawan ng agos ng mga "tagailog" na paunang binaybay at iniugit sa paglaban ng KKKnB hanggang sa ating pagkabansa...

PARAAN NG KAISAHAN:

May mga agos ang pagsasaysay o lumalagos ang tiyak na mga tagpuan ng daloy, detalye at diwa (3D lambat - NetWeb). At bilang pagsasapat ng kahulugan at kahalagahan, hinahanap natin ang habi ng bagtas o buhay na pagbalagtas ng mga ito. (Autopoetic & ethical - authentic process / eco-logic)

Kalipunan ng Pagsasanay: (isang paaralan, isang alauli/proseso, may tumbok at may tampok)

a. Pagtitipon (open meet / community assembly) ng mamamayan, kapatid at katipon

(ka)pulungan / sangguni(an) batay sa layon ng nabubuong usapan o talastasan. hal. payak / malawig

* Ito ay talastasan - a micropolitics if in community, whose singular nature was not limited in scale to analyzing w/in small groups, but instead implied a permanent dialogue and a continuous semiotic process connecting it to the macro scale of the surrounding society.

b. Kasapian - nagsaysay ng kartilya, may saliksik, may palatuntunan o panukala at pagkilos (project / advocacy) - May balanghay / (mga SIKAD), na may tustos at pangilak - tagapadaloy, tagapangulo, pangalawang tagapangulo, ingat-yaman, kung kinakailangan, may kalihim tagapagpaganap at kalihiman (na nagdadala ng mga proyekto, at multimidya na daluyan ng lathalain)

k. Pahayag - tapatan at talaan ng tindigan ng mga usapin, sa mga pangyayari, lugar o pook

- Gawain ng pahayag sa NetWeb - patnugutan, lathalain (editorial & multimedia production)

Ikatlong Papel:

DALOY, DETALYE AT DIWA (3D) 

Ang Saysay sa kasaysayan at ang 

Kaisahan sa Kamalayan sa Kasaysayan

(Kamalaysayan)

Sa Pagbubuo ng Loob, ito na ang bagsik o ang talagang himagsik:

Ano ba ang taya mo, ano ba ang tapat ng bawat isa?  Ito ang pinangagalingan ng ating dating, ang iral ng ating talagang aral; ang likas at tining ng ating kakayahan, dunong at galing. Tunay itong yaman o mayaman tayong lahat, ito ang siyang itinatampok ng katiwasayan, ng kaginhawaan at ng ating talagang kasaganaan…

Mula sa Tayo ng Katagang Ta hanggang lawig ng Katagang Ka; 

Katulad ng baybayin sa ligtas na kupkop ng isang looc, may daong ang bawat kapuwa(ng), binibigyang lundayan ang mga tapatan, naibabahagi ng tao ang bawat tayo, at ang taya ay nakapagbubuo ng loob at nagbubunyi ng kaisahan. 

Narito na ang mga palagayan, ang pauna at mga pagsalubong, mga pahatid at mga sunduan simula pa sa mga bayanihan. Mula sa mga bigayan at palitan, sa paluwal at paluwag ng isang taus na tangkilikan, naipag-aanyo ang pag-iisang layon at diwa ng pamayanan. At sa agos at sanib ng dakilang mithi nitong nabuong taumbayan tumatampok ang mataas at magiting na sibol ng Katipunan ng mga Anak ng Bayan; 

Guguhit ang sinag ng mamamayan ng lupang taga-ilog, ang kalinawan ng agos mula hilaga at timog nitong ating sangkapuluan... sa Ranao, sa Agusan, sa tao ng suba, sa mga ilihan ng maraming iligan, ilagan, ilo-ilo, iloco, iriga at Naga sa maraming mga pampang, sa dalampasigan na may nilad at marami pang lupalop; sa bawat batain o pagpapakasakit galing sa batangan katulad ng Batanes, ng Bataan, ng Batangas; at mga taytayan ng Mindanao, ng kabisayaan at ng Luzon...

Sa tampok na kabundukan na tangulan ng mga batis at pook ng pagdiwata nitong ating Inang mutya, ang ating Inang Bayan; sa alauli ng mga lawa at sa lagaslas ng mga sapa hangang sa taguis at bawi ng bumabagtas na ka-ilogan, ang dalisay at saganang dilig ng mga parang at kapatagan na nagluwal ng mga pamayanan at bayan; at galing pa sa tagpuuan at ayuno ng paglilinis ng pinagyamang loob, siyang timbulan ng panata doon sa yungib sa pinangagalingan ng Pamitininan nitong haring (mamamayan) na ang bayan ay tagailog,.....

…. Nagbangon na ba? Ilan na ba ang balitang yapak ng hari sa ibat ibang panig ng sangkapuluan …  

Sa mga tindigang usapin sa mga piniling lugar at pangyayari:  ilog ng Bitukang Manok, Parola ng Napindan, naulilang pook ng Bahay Kuwago sa bundok ng Ugong, at sa maraming bahagi ng sangkapuluan; Banlat ng Pugad Lawin, Hagdang Bato, Minuyan, Kakarong de Sili, Kangkong. Makatubong, Batugalo, Pantay, ang pagsalakay sa binakurang lungsod ng Maynila, ang Nagsabado na siyang  matagumpay na pagtindig ng taumbayan ng hatinggabi ng pagputok ng himagsikan, … ang pagbagsak ng kolonyalistang kastila, ang digmaan laban sa Amerikano, laban sa Hapon, laban sa diktadurya,.. hanggang kasalukuyan.. sa EDSA...

Patuloy na guguhit ang saniblakas ng bagsik nitong maganda at buong busilak na kalooban ng taumbayan, nitong buong mamamayan ng sangkapuluan ... talagang may bawi ang pagsulong ng agos nitong ilog ng mamamayan  pagkat nagbangon at patuloy pang magbabangon ang Hari ng mga Tagailog,..  

at patuloy na susulong ang liwanag ng kaisahan sa pagsaysay ng ating anting-loob at nitong kasaysayan . . 

Mabunying Pagpupugay!  Mabuhay ka at ang ating panata - ika 7-3-2015  

Mabuhay ang ating kapatid at katipon na si Eduardo Aurelio “Ding” Reyes 

Ikaapat na Papel:

PALATUNTUNAN NG PINGKIAN 

Para Sa Pagsusulong Ng Inang Bayan

Maari bang pansala ang simulain ng ating mga karanasan bilang gabay sa ating pagsusulong? Di kaya lubha ding mahalaga na salain ang mga ito mula sa at ayon sa sinapupunan ng bukal ng mga karanasang ito? Pinakamainam kung ating bagtasin at wariin ang landas na tinahak ng ating mga mamamayan sa pagbubuo ng diwa ng Bayan patungo sa pagsusulong ng iisang Inang Bayan.    

Mga Tindigang Usapin

(Salalayan)

I. Tanglaw ng buong diwa mula sa mga Aral ng kartilya ng KKK. 

• Ibig sabihin ng paraang Katipunan bilang pagtataas ng Kaisahan para sa pagbubuo ng Pagkabansa at ng Inang Bayan.

• Ang diwa ng Bayan bilang ugnayan at Kaisahan ng simulain o kasaysayan ng mga mamamayang at taumbayan na sumilang sa ating sangkapuluan.

• Ang likas na kakakyahan o “kapangyarihan” mula sa busilak na loob, pagbaka, pagsanib, pagdamdam, katuwiran at katiwasayan ng unawaan mula sa kanlong ng iisang Inang Bayan. 

- Mga sinag ng Kaisahan mula sa; Bayanihan, Malasakitan at Pagdadamayan tungo sa paglingap at tangkilikan ng ating mga pamayanan. (Pamumuno, Sanggunian, pagsapi, samahan, suklian /sa-ulian at pagbahala) Mga tampok na katutubong karanasan at mga sinaunang tagumpay: Rice Terraces, Manungul, Baybayin atbp. Mga kagamitan mula sa mga Sinaunang pamayanan.

- Bagsik ng loob: Mga Daluyong ng paglaban sa buong panahon ng kolonyalismong Kastila.     

(Bukas na Hamon)

II. Lakaran sa pagkatatag ng Republika ng Haring Bayang Katagalugan 

* Tampok na mga pangyayari sa pagsilang ng ating pagkabansa

• Pagkabuo at paglaganap ng Katipunan sa sangkapuluan, Hulyo1892: Ang pagtunton sa tradisyong sinasaad ng Pamitinan, Abril 1895: mga batis: F. Balagtas, H. Pule, Dagohoy, atbp. Gomburza,.

• Kadakilaan tungo sa kabayanihan:  Jose Rizal at kanyang mga kapanalig na propagandista.

• Guhitan ng Pananaw at Paninindigan: Bitukang Manok, Parola ng Napindan at Labanang Nagsabado

• Pakikiisa sa pagtanghal at pagkaganap ng Republika HBK sa Banlat Kalookan  “Pugad ng Lawin”

• Taimtim na pagtika (pag-ayuno) sa tipanan ng Lupang Taga-ilog: Bundok Kalayaan at Bahay Kuwago   

• Pagputok ng himagsikang 1896: malinaw na pagtanaw sa mga tunay na pangyayari  

• Pagsalakay sa Maynila nang ika 30 ng Agosto1896

• Ang mga tagumpay ng KKK sa mga karatig bayan sa paligid ng Maynila 

• Tampok na pihit ng labanan sa polvorin ng San Juan del Monte 

• Ang pangunahing larangan ng digmaan at operasyon ng KKK laban sa mga kastila sa paligid ng Maynila 

• Ang anyo ng pagsakal at pagpugot sa ulo ng ulupong ng kolonyalismo bilang nabuo at naging balangkas ng mga paraan ng paglaban.

- Ang pagtindig ng mga Real o tangulang moog ng KKK.sa maraming lalawigan. 

- Ang tuloy-tuloy na paglagablab ng labanan sa ibat-ibang bahagi ng buong bansa sapol ng Agosto 1896 hangang tagumpay laban sa kolonyalismong kastila ng taong 1898.   

• Ang mga hidwaan at kataksilan laban sa himagsikan

- Magdalo at Magdiwang: Bangayan ng mga paksyon habang pansamantalang kinukubkob ang mga Pueblo sa lalawigan ng Kabite.

- Kudeta ng Tejeros, Paano Pinaslang ang Supremo ng KKK at unang pangulo ng HBK

- Pagtakas mula sa Kabite, Pagsuko sa Biyak na Bato, kuntsabahan sa bagong kolonyalistang Amerikano, Pagpaslang kay Antonio Luna at ang pagsuko sa Palanan.

- Ang talagang laman ng proklamasyon sa Kawit, Sino ang mga kinatawan sa kungresso ng Malolos?

• Ang mga tagumpay ng mga magiting na bayani ng pagkabansa mula sa Cebu, Jolo, Lanao at Agusan, Zamboanga, Batanes, Cagayan, Ilokos, Nueva Ecija, Bulakan, Baler Tayabas, Bikol, Laguna, Batangas, Bataan, Zambales. Kapiz, Aklan, Iloilo, Antique, Samar, Negros, Bohol 

• Di nagpasakop: Mga mamamayang Moro, Katutubo ng Montanosa at iba pang lugar, Mga Remontado.  

(Paghawi at Pagpawi ng Makapal na Lambong)

III. Digmaan Laban sa Kolonyalistang Amerikano: Unang Byetnam 1898, 1920 

• Ang pagsaklot ng Maynila ng ika 13 ng Agosto, 1898 

• Pandarambong at Pagsunog sa kabayanan ng Tondo, Pasig at ang pagdurog sa mga karatig bayan at mga nayon hanggang Kalookan, hanggang Makati. 

• Mga tagumpay ng Las Pinas, Kalookan, San Mateo, Bundok ng Makatubong sa Antipolo.

• Ang talagang dahilan ng Pasong Tirad

• Tagumpay ng Balangiga, ang pagsunog sa Samar, Batangas at ang kilabot ng pagsupil sa Laguna at naging tugon ng mamamayan – Leon Kilat at mga kasamahan, Ed Alvarez ng Zamboanga 

• Kabayanihan sa lugar ng mamamayang Moro: Ang labananang Bud Dahu, Bud Bagsak at Bud Langkuwasan

(Pagkilala sa katapatan at kagitingan ng Loob)

IV.  Walang Sukuan, Walang kapantay na Paglaban 

• Kabayanihan at kagitingan: San Miguel, Sakay at Montalan at marami pang ibang kasamahan 

• Tangulan, Sakdal at Lapiang Malaya

• PKP at ang mga Makabayang Aktibista ng dekada 60 hanggang panahon ng paglaban sa diktadura

• Mga mandirigma para sa Bangsa moro 

(Pagtindig ng Taumbayan)

V. Ang Bayan vs. Nacion - sa kubabaw ng dayuhang dikta

• Pantayong Pananaw at Dualismo: Krisis ng Identidad, mga balimbing, wika, edukasyon at batas    

• EDSA: ang taumbayan, “civil society,” ang makauring pananaw (ang masa, makabayan, makibaka) at ang pagwawagi.

• Himagsikan o Rebolusyon: Bayani o heroe, Kamulatan o loob, pagoorganisa o pagbubuo. 

• Ekonomiya para sa kabuhayang pangpamayanan; o ekonomiya ng pinakitid na nasyonalismo, pangluwas at mga di pantay na kasunduan  

(Pingkian: Dalisayan ng taumbayan sa bagong panahon)

VI. Ibayong Pagsusulong ng Talastasang Pambansa 

* Pagtutuloy sa pagbubuo ng Pagkabansa at pagsusulong ng Inang bayan hanggang sa ganap na pagwawagi

• Pagbawi, paghango at pagsusulong ng kasaysayan ng pagkabansa. 

• Dugtungan: Pagbabahagi ng mga karanasan ng pagtutulungan, damayan at malasakitan; Pagtataya ng mga usapin at salaysay ng pagsusulong ng Pamayanang Pambansa mula sa sinapupunan ng Inang Bayan.

• Pagtataas sa sanib ng Lakas ng Taumbayan: ugnayan, karanasan at kaisahan bilang talagang Lakas ng kakayahan ng taumbayan, sama-samang pagkukusa at pamamahala bilang sambayanan.  Usapin ng “kapangyarihan” ng mamamayan

• Likas-kaya at nagsasariling Tangkilikan, pagpapaagos ng dunong at galing sa larangan ng bagong kabuhayan 

* Inang Bayan bilang ugnayan ng iisang pinag-ugatan o pinanggalingang karanasan ng mga taong bumuo ng bayan sa iisang kalikasan ng lupang tinubuan.  Ang Bansa bilang isang nabuong teritoryong pulitikal o nasasaklawang lugar ng mga bayan.

Ang Bitukang Manok sa Pasig, Atimonan, Daet at sa Kasaysayan ng Katipunan

ANG BITUKANG MANOK SA PASIG, ATIMONAN, DAET AT SA KASAYSAYAN NG KATIPUNAN
ni Gregorio V. Bituin Jr.

Noong Oktubre 9, 2014, kami sa Climate Walk ay tumahak sa tinatawag na Bitukang Manok sa Atimonan, Quezon. Iyon ang ikalawang Bitukang Manok na nalaman ko. Dahil ang alam kong Bitukang Manok ay nasa Lungsod ng Pasig, na kadalasang tinatalakay namin sa usaping kasaysayan, lalo na sa Katipunan ni Gat Andres Bonifacio. Mahalaga ang Bitukang Manok sa kasaysayan ng pakikibaka ng Katipunan dahil pinagpulungan iyon ng mga Katipunero sa pangunguna ni Bonifacio. Tatlong historyador ang nagbanggit nito. Ang dalawa ay kaibigan ko at kasama sa grupong Kamalaysayan (Kaisahan sa Kamalayan sa Kasaysayan, na dating Kampanya para sa Kamalayan sa Kasaysayan).

Ang Climate Walk ay isang kampanya para sa Katarungang Pangklima o Climate Justice, at isang mahabang lakbayan, o lakaran mula sa Luneta (Kilometer Zero) hanggang sa Tacloban (Ground Zero) na aming isinagawa mula Oktubre 2, na Pandaigdigang Araw ng Hindi Paggamit ng Dahas (International Day on Non-Violence), hanggang Nobyembre 8, 2014, ang unang anibersaryo ng matinding bagyong Yolanda.

Ang ikalawang Bitukang Manok na nalaman ko ay hindi isang ilog, kundi isang paliku-likong daan. Tinawag na Bitukang Manok dahil animo'y bituka ng manok na paliku-liko ang daraanan. Dito nga kami sa Climate walk tumahak, at habang naglalakad dito'y nagsulat ako ng tula sa aking maliit na kwaderno. Nakita ni kasamang Albert Lozada ng Greenpeace ang pagsulat ko ng tula, kaya ipinatipa niya iyon sa akin sa kanyang cellphone, na siya naman niyang ipinadala sa tanggapan ng Greenpeace upang i-upload sa kanilang website. Narito ang tula:

PAGTAHAK SA BITUKANG MANOK
11 pantig bawat taludtod

Tinahak namin ang Bitukang Manok
Na bahagi ng mahabang Climate Walk
Kaysasaya naming mga kalahok
Nag-aawitan, di nakakaantok

Napakahaba man nitong lakaran
Ay makararating din sa Tacloban
Lalo't kaysaya ng pagsasamahan
Ang pagod ay tila 'di namin ramdam

Sariwang hangin, walang mga usok
Dito'y gubat na gubat pa ang bundok
Kay sarap dito sa Bitukang Manok
Kahit 'di namin narating ang tuktok.

- Bitukang Manok, Atimonan, Quezon, Octubre 9, 2014

Ang tulang ito'y nalathala sa website ng GreenPeace na in-upload doon ni Jenny Tuazon. Maraming salamat sa inyo, Greenpeace! Mabuhay kayo!

Ang ikatlong Bitukang Manok ay nahanap ko sa internet. At ito'y nasa rehiyon ng Bikol, nasa Daet, Camarines Norte. Ito'y nasa kahabaan ng national highway malapit sa hangganan ng Camarines Sur at Camarines Norte, at nasasakupan ng Bicol National Park.

Ang unang Bitukang Manok na alam ko, bago naging bahagi ng kasaysayan ng Katipunan, ay isang kaharian sa panahon ni Dayang Kalangitan (na isinilang ng 1450 at namatay ng taon 1515). Siya ang tanging reynang namuno sa Kaharian ng Tondo, at nagtatag din ng maliit na kaharian sa makasaysayang Bitukang Manok, na nasasakop ng Pasig. Si Dayang Kalangitan ang panganay na anak ni Raha Gambang na itinuturing na isa sa pinakamakapangyarihang pinuno ng kaharian. Noong araw, nang hindi pa nasasakop ng mga Kastila ang bansa, nasasakop ng Tondo ang malaking bahagi ng lupain, kasama na ang Pasig.

Nang mamatay ang kanyang ama, si Dayang Kalangitan ang humalili. Napangasawa niya si Gat Lontok, na nang lumaon ay naging Raha Lontok, na hari ng Tondo. Sinasabing ang pamumuno ni Dayang Kalangitan ay katulad ng pamumuno ni Prinsesa Urduja ng Pangasinan.  Napangasawa ng anak niyang babaeng si Dayang Panginoon si Prinsipe Balagtas ng Namayan, at anak ni Emperatris Sasaban. Ang anak ni Dayang Kalangitan na si Salalila ang humalili sa kanya, at nang nagpasakop na si Salalila sa Islam, napalitan na ang kanyang pangalan ng Sulaiman, na sa kalaunan ay naging ang makasaysayang si Raha Sulaiman na siyang hari ng Tondo.

Ang nasabing Bitukang Manok sa Pasig ang naging pulungan ng mga Katipunero noong panahon ni Bonifacio. Ayon kay Ed Aurelio Reyes (1952-2015) ng Kamalaysayan, noong maagang bahagi ng Mayo 1896, panahon ng peregrinasyon sa Birhen ng Antipolo, isang armada ng labimpitong bangka ang gumaod mula sa Quiapo, sakay ang mga pinuno ng iba't ibang konsehong panlalawigan ng Katipunan. Pinangungunahan ito ni Gat Andres Bonifacio. Nakarating sila sa bahagi ng ilog na tinatawag na Bitukang Manok, at sinalubong sila ni Gen. Valentin Cruz, sa isang pagtitipon na tinawag na "Asamblea Magna". Sa Bitukang Manok idinaos ng mga Katipunero ang pulong kung saan napagpasyahan nilang simulan ang digmaan laban sa Espanya. Bagamat may pag-aatubili ang ilan hinggil sa pasyang ito, lalo na si Emilio Aguinaldo ng Cavite, ang Pagpapasya sa Bitukang Manok ang isang desisyong pinagkaisahan at pinagtibay ng mga Katipunero mula Batanes hanggang Cotabato.

Ayon naman ay Jose Eduardo Velasquez, ikalawang pangulo ng Kamalaysayan at batikang historyador ng Pasig na humalili kay Carlos Tech na nakapagsagawa ng panayam kay Heneral Valentin Cruz noong 1956, ang plano ng Katipunan sa matagumpay na Nagsabado sa Pasig ay pinagpulungan sa Bitukang Manok. Kasabay ng pagkatalo ng mga Katipunero sa Pinaglabanan sa San Juan, nagtagumpay naman ang mga Katipunero sa Pasig noong Agosto 29, 1896, araw ng Sabado. Pinangunahan ni Heneral Valentin Cruz ang mahigit dalawanglibong (2,000) Pasigenyo sa pagsalakay sa kuta ng mga gwardya sibil sa pinakamalaking garison sa labas ng Maynila. Nakubkob nila ang kuta, at nakasamsam doon ng tatlong armas na Remington at labimpitong ripleng de piston. Ang tagumpay na ito'y pinagdiriwang ng mga Pasigenyo hanggang ngayon bilang unang tagumpay ng mga Katipunero laban sa mapagsamantalang mananakop. Isandaang taon matapos ang tagumpay ng Nagsabado sa Pasig, nananatiling buhay sa diwa ng mga Pasigenyo ang kabayanihan ng mga Katipunero at ipinagdiwang nila ang sentenaryo nito noong Agosto 29, 1996.

Ayon naman kay Pablo S. Trillana, mula sa Philippine Historical Association, sa pulong ng Mayo 4, 1896 sa Bitukang Manok, kinausap ni Supremo Andres Bonifacio si Dr. Pio Valenzuela upang kausapin si Jose Rizal hinggil sa sisimulang rebolusyon. Naganap ang pulong nina Rizal at Valenzuela sa Dapitan sa Mindanao noong Hunyo 21-22, 1896, dalawang buwan bago ilunsad ng Katipunan ang himagsikan. Tinanggihan ni Rizal ang alok ni Bonifacio, dahil para kay Rizal, hindi pa hinog ang himagsikan.

Animo'y sawa ang kailugan ng Bitukang Manok na isang mayor na bahagi ng Ilog Pasig. Tinawag ito ng mga Espanyol noon na "Rio de Pasig" (o Ilog ng Pasig), ngunit patuloy pa rin itong tinawag ng mga mamamayan doon na Bitukang Manok. Ang Bitukang Manok ay dumurugtong sa Ilog ng Antipolo. Noong ika-17 hanggang ika-20 siglo, maraming lakbayan patungong Simbahan ng Antipolo ang tumatahak sa kahabaan ng Bitukang Manok. Kahit ang imahen ng Our Lady of Peace and Good Voyage ay labing-isang ulit na pabalik-balik na dumaan sa Bitukang Manok. Noong ika-18 siglo, tinayuan ito ng mga mestisong Tsino ng kongkretong tulay na estilong pagoda na tinawag na Pariancillo Bridge, na sa kalaunan ay naging Fray Felix Trillo Bridge bilang pagpupugay sa kilalang pastor ng Pasig.

Ang Bitukang Manok ngayon sa Pasig ay isa nang naghihingalong ilog, dahil imbis na protektahan ang ilog ay tinayuan ito ng mga komersyal na establisimyento. Ito'y nasa 3.6 kilometro mula sa kinatatayuan ng McDonalds hanggang sa kinatatayuan ng pabrikang Asahi Glass sa Pinagbuhatan sa Pasig.

Tulad ng iba pang mahahalagang pook sa bansa, makasaysayan ang Bitukang Manok sa Pasig at hindi ito dapat mawala o masira. Dapat itong pahalagahan ng henerasyon ngayon at ng mga susunod pang henerasyon.

Mga pinaghalawan:
The Featinean publication, July-October 1996, pages 28-29
https://en.wikipedia.org/wiki/Dayang_Kalangitan
http://filipinos4life.faithweb.com/Pasig.htm
http://filipinos4life.faithweb.com/Joe-ed-pasig.htm
http://www.mytravel-asia.com/pois/100343-Bitukang-Manok
http://wikimapia.org/5620018/Bitukang-Manok-Marker-Pariancillo-Creek
http://www.pasigcity.gov.ph/subpages/historical.aspx
http://opinion.inquirer.net/59679/bitukang-manok-fork-in-road-to-revolution