Miyerkules, Abril 7, 2010

Ang Gutom ng Makatang Huseng Batute at Ako

ANG GUTOM NG MAKATANG HUSENG BATUTE AT AKO
ni Gregorio V. Bituin Jr.

Namatay di sa gutom, kundi sa pagkasira ng bituka dahil sa pagpapabayang magutom, ang makatang si Jose Corazon de Jesus, na kilala rin bilang si Huseng Batute.

Ganito isinalaysay ng kritikong si Virgilio S. Almario ang kamatayan ni Huseng Batute, na tinawag niyang Corazon: "Bago pumasok ang taong 1932 ay malimit idaing ni Corazon ang paghapdi ng tiyan. Sang-ayon kay Aling Sion, bunga ito ng kanyang madalas na pagpapalipas ng gutom. May ugali si Corazon na hindi kumakain hanggang makatapos ng kanyang pagtatanghal. Walang alinlangan, samakatwid, na nabutas ang kanyang bituka dahil sa pagtitiis ng kalam ng sikmura tuwing gabing siya'y tutula. Kung iisiping ibinibimbin ang kanyang paglabas sa tanghalan hanggang sa hatinggabi para masabik ang manonood sa halimbawa'y koronasyon ay talagang matatagal ang panahong ipinaghintay ng kanyang bituka bago malamnan!"

"Ilang beses na ipinasok sa ospital si Corazon. Ipinayo ng doktor na tistisin ang kanyang ulser. Ngunit sang-ayon din kay Aling Sion, hindi nakinig sa manggagamot ang makata. May takot pa diumano sa operasyon si Corazon mula nang mapanood ang pagtistis sa ama. Hanggang isang araw, umuwi siyang nahihilo't naliligo sa pawis. Hintakot na tumawag ng doktor si Aling Sion at noon din ay ipinasok sa ospital ang walang ulirat na si Corazon."

"Ipinasiyang operahin ang makata kinabukasan. Ngunit nang dumalaw sa ospital kinaumagahan ang kanyang maybahay ay balisa na ang mga nagbabantay. Tumigas na parang tabla ang kanyang tiyan at sa ganap na 12:40 ng hapon, Mayo 26, 1932, ay nawalan ang madla ng isang batang-bata pang Hari ng Balagtasan."

Sa pagkakasalaysay ni Almario, naging pabaya si Jose Corazon de Jesus sa kanyang kalusugan, lalo na sa pagpapalipas lagi ng gutom, na naging dahilan ng pagkasira ng kanyang bituka. Ngunit may palagay akong hindi lamang si Corazon ang makatang ganito. Marami pang makata at manunulat ang nalilipasan ng gutom. Bakit?

Ganito kasi ang aking karanasan. Ilang beses akong nakatunganga sa kompyuter o sa papel habang hawak ang bolpen at nagsusulat ng mga taludtod, tapos ay bigla na lang akong tatawagin para kumain. Naaasar ako kadalasan dahil nga nasisira ang konsentrasyon ko sa pagsusulat. Gayunman, alam kong hindi nila ako maintindihan. Kung bakit kasi pag gutom ka saka kadalasang lumilitaw sa haraya ang musa ng panitik. Madalas na di makasunod ang ilang makata sa tamang oras ng pagkain, lalo’t sumasabay ito sa panahong lumilikha ang makata ng taludtod, saknong o sanaysay, pagkat nasisira ang konsentrasyon, natatakot na baka mawala ang mga magagandang salitang naglalaro sa utak ng makata sa panahong iyon. Kaya agad niyang isinusulat ang anumang mga kataga o pariralang nasa kanyang isip. Saka na lang maiisip kumain pag talagang ramdam na ang pagkagutom.

Ilang beses na ba akong natutulog sa gabi ng di kumakain ng hapunan, at gigising ng madaling araw na iinom na lamang ng tubig pag naubusan na ng pagkain? Ah, di ko na mabilang. Napakaraming beses na. Ngunit ang kapalit ng marami kong beses na pagkagutom ay pagkasulat ng maraming hindi naman basurang tula, kundi sadyang maipagmamalaki ko rin balang araw. Kadalasan din kaya di nakakakain ng tama sa oras ay dahil sa kakulangan ng salapi, na habang naglalakad ka pauwi ay wala ka man lamang mabiling kutkutin tulad ng mani, tsitsaron, putoseko, ensaymada o mais kahit merong naglalako. Wala kasing pambili.

Isa pa sa mga pekulyar sa aking karanasan ay habang nagsusulat o kaya'y nagbabasa ako nang malamlam ang ilaw, at sasabihan akong doon ako sa maliwanag magbasa o magsulat. Sa malamlam na ilaw kadalasan akong dinadalaw ng musa ng panitik, at pag maliwanag ang ilaw ay hindi naman ako basta makapagsulat. Inaagaw ng liwanag ng ilaw ang atensyon ng musa ng panitik, kaya imbes na ako'y makapagsulat ay sa ibang bagay ko na nababaling ang aking atensyon, tulad na lang ng tuwinang panonood ng telebisyon.

Ang akala rin ng iba, pag nakatunganga sa bintana ang isang manunulat o makata, nagpapahinga lang ito dahil pagod kaya nakatunganga sa kawalan. Ang di nila alam, sa panahong nakatunganga sa kawalan o kaya’y nakatingala sa kisame ang makata ay saka siya nagtatrabaho. Kaya kadalasan pagharap ko na sa kompyuter ay agad kong natatapos ang isang sulatin, tulad ng tula o sanaysay, dahil nabalangkas ko na sa isip ang aking mga susulatin habang nakatunganga sa kawalan.

Marahil ganyan talaga ang maging makata. Tulad ni Huseng Batute, ang karanasan ng makatang tulad ko ay kakaiba. Ngunit sa pagbabasa ko ng talambuhay ni Huseng Batute, napukaw ang isip ko sa aking kalusugan. Hindi ko pala dapat pabayaang di ako nakakakain at balewalain ang gutom habang kumakatha. Gayunman, alam kong marami pa ring pagkakataong hindi ako makakakain ng tama sa oras dahil sa tuwinang pagdalaw ng musa ng panitik sa aking haraya sa panahong hindi ko siya hinahanap.

Miyerkules, Pebrero 17, 2010

Pambungad sa aklat na BIGKIS, Ikalawang Aklat

PAMBUNGAD
ni Gregorio V. Bituin Jr.

ANG BIGKIS 2 AT IBA PANG BALAKIN

Ito ang ikalawang aklat ng BIGKIS. Subalit hindi muna tula ang inyong mababasa rito kundi pawang mga sanaysay. Gaya ng nabanggit ko sa unang aklat, ang talipanpan o pseudonym na ginamit ko rito’y Dimas Ugat, na sa kasaysayan ay pagpapatuloy ng napasimulan nina Gat Jose Rizal (Dimas Alang o Dimasalang, bukod sa Laong Laan), Gat Emilio Jacinto (bukod sa Pingkian ay Dimas Ilaw, mula sa Di Masilaw), Dr. Pio Valenzuela (Dimas Ayaran o Di Masayaran), at makatang Ildefonso Santos (Dimas Indak o Di Masindak). Hanga ako sa napiling talipanpan ni Santos. Ang husay mag-isip. Ako naman si Dimas Ugat o Di Masugat.

Ang mga sanaysay na naririto’y pinili ko sa tambak na mga nasulat ko na, subalit inaamag na lang sa sulok ng bahay, o kung sakaling anayin na lang sa taguan, ay tuluyan nang mabubura at mawawala na sa kasaysayan. Kaya naisipan kong muling ilathala ang mga iyon sa librong ito upang mailigtas sila sa pagkalimot.

May mga balak pa akong proyekto lalo na ang pagtataguyod ng ating kalinangan o kultura. Nais kong magsulat at isaaklat ang martial arts na Pinoy, tulad ng arnis o kali, Kuntaw ng Mindanao, Silat Tausug, Bultong ng Cordillera, Sikaran (martial arts mula sa Baras, Rizal), at YawYan (Sayaw ng Kamatayan na itinatag ni Guro Nap Fernandez). Idagdag na rin natin ang Layug ng Cebu, Gabbo ng Ilokos, Lampungan ng Bicol, at Kapulubod ng Maranaw. 

Balak ko ring kumatha ng sandaang tanaga na tatabihan ko ng  bersyong isinulat ko sa Baybayin. Tapos isa pang aklat ng dalit na may katumbas din sa Baybayin. Ang ikatlong aklat naman ay ang pagsasalin sa Baybayin ng lahat ng tula ni Gat Andres Bonifacio, pati salin ko ng tula niya sa Kastila na Mi Abanico. Pangarap ko ring isalin sa Baybayin ang Florante at Laura, Ibong Adarna, at Sa Dakong Silangan, pati tula nina Jose Corazon de Jesus o Huseng Batute, Florentino Collantes (na ang anak ay naging adviser namin sa campus press), Alejandro Abadilla, Eman Lacaba, at Rio Alma. Paumanhin. Pangarap pa lang naman, at hindi ko batid kung sa buhay na ito’y matatapos ko ang mga iyon, bagamat nasimulan na.

Kung may susuporta lamang sa pinansyal ay balak ko ring maglabas ng pahayagang ang lahat ay nakasulat sa Baybayin: balita, pitak o kolum, pangulong tudling o editoryal, mga saliksik, sanaysay, kwento, dagli, at tula. At ang ipapangalan ko sa dyaryo ay Baybayin. At sakaling hindi naman kaya ang arawan tulad ng pangkaraniwang dyaryo, at hindi kaya ang lingguhan, kahit sana buwanan ay may pahayagang Baybayin na mailathala. Simulan muna sa walo o labing-anim na pahina (divisible by eight dapat). Payak na pangarap ng maglulupa tulad ko, na sana’y matupad.

Kaya hindi lang pulos pagtataas ng kamao sa rali, pagsusulat ng polyeto, at pagtangan ng plakard ang ginagawa ko, o nitong makatang wala sa akademya. Hindi ako nakapagtapos sa kolehiyo sa kursong BS Math, dahil agad akong nagpultaym sa kilusang masa. Ngunit nais ko ring magsulat hinggil sa talambuhay ng mga sipnayanon (mathematician), tulad nina Archimedes at Euclid, at isaaklat ito. Pati mga konsepto ng geometry at calculus, integral at differential sa paraang patula. Sunod ang talambuhay at ginawa ng mga aghamanon (scientist) tulad nina Einstein at Nikola Tesla.

Marami rin akong nakathang tula kamakailan, dahil na rin sa kaytinding pagragasa ng bagyong Ondoy na talagang nakaapekto sa ating mga kababayan. Isa na ang tulang aking alay kay Muelmar Magallanes na namatay sa pagsagip sa dalawampung katao sa Brgy. Bagong Silangan sa QC. Doon ko nabatid ang itsura ng punong Dita na kinasabitan ng mga nakaligtas. Naglaho sa baha ang isang sityo sa Lupang Arenda sa Taytay, pati sa Santolan, Pasig, na pinupuntahan ko upang mag-organisa. Kayrami ko ring aklat at babasahing binaha at hindi na nasaklolohan o nailigtas. 

Sa susunod na isyu ng BIGKIS, magkahalong tula, sanaysay at maikling kwento ang inyong matutunghayan. Baka nga kung makasulat ako ng mga pabula at dagli ay isama ko na rin. Subalit hindi pa rin mawawala ang talagang layunin ng BIGKIS bilang aklat ng aktibong aktibista at inaalay sa masa.. Ang isyu ng mga maliliit, nagdarahop, inaapi, at pinagsasamantalahan sa lipunan ang lagi’t laging  mayorya ng paksa.

Maraming salamat sa inyong suporta, lalo sa pagtangkilik ng aking mga katha. Mabuhay kayo!

- sinulat sa Sampaloc, Maynila, Pebrero 17, 2010

Sabado, Disyembre 19, 2009

Pambungad sa aklat na BIGKIS, Unang Aklat

PAMBUNGAD 
‎Gregorio V. Bituin Jr.
‎
‎Pebrero 6, 2009, sa ikawalong anibersaryo ng pagkapaslang sa bayani ng uring manggagawa, ay inilathala ng inyong lingkod ang aklat na KA POPOY, Working Class Hero. Nanawagan kasi ako sa mga kasama upang magpasa ng akda hinggil kay Ka Popoy bilang lider namin sa kilusang paggawa. Marami ang nagpasa ng akda, at idinagdag ko na rin ang mga balita at editoryal mula sa iba't ibang pahayagan noong siya'y mapaslang, tulad ng front page sa Inquirer na ang headline ay “Ka Popoy Shot Dead Inside UP”, at ang makabagbag-damdaming letter-to-the-editor ni Dennis Mendiola na pinamagatang “Popoy: The Pragmatic Leninist”.

Nasaliksik ko rin ang talumpati sa Kongreso nina Sanlakas Rep. JV Bautista at Valenzuela City Rep. Magtanggol Gunigundo hinggil sa nangyaring pagpaslang kay Ka Popoy.

‎‎Inilunsad ang aklat sa isang palatuntunang idinaos sa tabi ng marker ni Ka Popoy sa UP Bahay ng Alumni kung saan siya pinaslang, at marami ang dumalo, hindi pa dahil sa aklat, kundi dahil anibersaryo ng kamatayan ni Ka Popoy. Dalawa kong tula at isang sanaysay ang isinama ko sa nasabing aklat.

‎Una kong nakita si Ka Popoy noong maagang bahagi ng 1994, sa RG Bldg. sa Cubao, kung saan nag-oopisina ang ilang NGO (non-government organizations) at PO (people’s organizations).

Noong panahong iyon, halal akong Basic Masses Integration (BMI) officer ng grupong Kamalayan (Kalipunan ng Malayang Kabataan) na nabuo noong Nobyembre 30, 1993. 

Mula sa pagiging LFS-NCRR (League of Filipino Students - National Capital Region - Rizal) ay binuo ang Kamalayan.

‎Ang naglathala ng aklat ay ang Aklatang Obrero Publishing Collective na aking itinatag noong 2007 nang mabatid ko sa kaibigan at kapwa manunulat na si Prof. Ed Aurelio Reyes kung paano magmanu-mano ng pagbu-bookbind. Dahil nalaman ko na kung paano mag-bookbind, nagsimula na ako sa paglalathala ng libro. ‎Lalo't kabisado ko ang PageMaker dahil isa ako sa kagawad ng publikasyong Taliba ng Maralita ng pambansang organisasyong Kongreso ng Pagkakaisa ng  Maralitang Lungsod (KPML) at ng pahayagang Obrero ng Bukluran ng Manggagawang Pilipino o BMP. Nakapagsulat din ako sa magasing Tambuli ng BMP. Mula sa pagiging istap ng grupong Sanlakas noong 1996 ay na-deploy ako sa KPML noong 2001. Nagsulat din sa magasing Maypagasa ng Sanlakas. Nagsilbi rin akong staffwriter (1993-95) at features and literary editor (1995-97) sa publikasyong pangkampus. 

Nagpultaym ako sa kilusang mapagpalaya noong kalagitnaan ng 1997 at iniwan ang apat na sulok ng pamantasan.

‎Isang gabing pusikit ang karimlan at walang matanaw na bituin sa langit, napag-isipan kong kung kaya ko palang maglathala ng libro tungkol kay Ka Popoy, bakit hindi ko subukang ilathala naman bilang aklat ang mga nakatha kong tula, kwento at sanaysay. 

Kaya sabi ko sa sarili, titipunin ko ang mga akdang sinulat ko subalit nakatago na lang sa isang sulok (walang baul) upang anayin. 

Ilalathala ko ang mga iyon sa isang aklat. Napagpasyahan ko ring gumamit na ng talipanpan o pseudonym tulad ng ibang makata, manunulat at rebolusyonaryo. At napili ko ang Dimas Ugat. 

“‎Bakit Dimas Ugat?” Tanong mo. Nais ko kasing ipagpatuloy ang makasaysayang tradisyon ng ating mga dakilang bayani, na ang talipanpan o pseudonym ay nagsisimula sa  Dimas. Kaya kung si Gat Jose Rizal, bukod sa Laong Laan, ay gumamit ng Dimas Alang o Dimasalang, kung si Gat Emilio Jacinto, bukod sa Pingkian, siya rin si Dimas Ilaw (mula sa Di Masilaw), kung si Dr. Pio Valenzuela ay Dimas Ayaran (o Di Masayaran) (ang Ayaran umano sa lumang Tagalog ay nangangahulugang hindi mapantayan), kung ang makatang Ildefonso Santos ay Dimas Indak (mula sa Di Masindak) na astig talagang talipanpan, ako naman, si Gregorio V. Bituin Jr., ay Dimas Ugat (o Di Masugat).

‎Nasa kaliwa ng nagngangalang Dimas si Hesus na katabi niyang nakapako sa krus sa Kalbaryo. Nasa kanan naman ni Hestas si Hesus. Humingi ng tawad si Dimas sa kanyang mga kasalanan at sinabi ni Hesus kay Dimas na isasama niya ito sa paraiso. Ito marahil ang dahilan kaya ginamit nina Rizal, Jacinto, Valenzuela at Santos ang pangalang Dimas, at dinugtungan nila ito ng apelyido, na kung ididikit sa Dimas, ay naglalarawan ng katatagan sa harap ng mga pagsubok o anumang tunggalian. Dimasalang ay hindi masasaláng. Dimasilaw ay hindi nasisilaw sa salapi o sa anupamang ikinapapariwara ng pagkatao. Dimasayaran ay dahil hindi mo masasayaran ng ginto ang kanyang pagkatao at prinsipyong tangan, bukod sa hindi siya mapapantayan. Dimasindak ay hindi mo masisindak.

Naalala ko ang aking kabataan noong ako’y nasa elementarya. May magandang madreng lagi kaming sinasabihang mag-ingat at baka masugat ang aming kamay, tuhod, o anumang bahagi ng katawan, dahil sa kalikutan. “Mag-ingat upang di kayo masugat.” Iyan ang bilin o bukangbibig ng madreng may bilugang mukha, kayganda pang ngumiti at malumanay magsalita. .

Naalala ko siya dahil sa paghahanap ng talipanpan na babagay sa akin bilang manunulat at makata. Lalo’t nabasa ko sa isang aklat na ang talipanpan ng makatang Ildefonso Santos ay Dimas Indak (Di Masindak). Wow! Astig! At naalala ko pang Dimas Alang si Rizal, Dimas Ilaw si Jacinto, at Dimas Ayaran si Pio Valenzuela. Tapos naisip ko ang bilin ni Sister, “Mag-ingat upang di masugat.” Iyon na, Dimasugat o Dimas Ugat. Sabi nga ng isang nakakakilala sa akin, lumaki raw ako sa piling ng mga madre (elementarya), lumaki ako sa piling ng mga pari (hayskul), at lumaki ako sa piling ng mga aktibista noong ako’y nasa kolehiyo na. Tama siya.

Pinagnilayan ko rin ang iba pang pangalang maaaring gamitin tulad nitong Dimasupil, subalit kilalang apelyido ito. Dimasalanta, ngunit katunog ni Dian Masalanta, na umano’y totoong pangalan ni Maria Makiling. Naisip ko rin ang Dimas Aling o Di Masaling, Dimas Alat o Di Masalat, Dimas Ipat o Di Masipat (kapangalan ni Atty. Ipat Luna na environmentalist), Dimas Ulat o Di Masulat (hindi ko ba masulat ang aking ulat?). Dimas Ukol o Di Masukol. 

Ay, oo, naisip ko ring gamitin ang Dimas Ukol o Di Masukol. Lalo na nang sumagi sa aking isipan ang sagot na “Molon Labe” (Come and get it o Halika, Kunin Mo) ni Haring Leonidas ng Sparta nang sinabihan siya ni Haring Xerxes ng Persia na isuko o isalong ang kanilang mga armas sa tunggalian sa Thermopylae. Ngunit hindi pasusukol si Lolo Leonidas sa patibong ni Xerxes.

Subalit ang Dimas Ugat ay kakaiba. Pinagsama si Dimas at Ugat. Nagsimula akong maging tibak sa araling “Ano ang UGAT ng kahirapan?” na dapat solusyunan sa pamamagitan ng pagbabago ng bulok na sistema. Dapat putulin ang UGAT ng sistemang bulok!

Ang Di Masugat ay tulad din ni Achilles na hindi tinatablan ng sandata sa anumang bahagi ng katawan maliban sa kanyang sakong. Gayunman, nasugatan na rin ako nang magkagalos nang minsang nasukol o nahúli sa pagkilos. Dapat kasing makasaklolo sa mga kasamahang nahúli. Kung hindi sila mailigtas ay samahan sila kapag nadakip, sapagkat walang puwang ang pagkamakasarili sa prinsipyadong sosyalista. Sama-sama kami sa pagkilos, at sama-sama pa rin sakaling madakip, makulong, matortyur o mapatay. Ayokong masabihang nang-iiwan ng mga kasama sa gitna ng laban.  Mapalad na kung kami’y makaligtas, subalit walang iwanan. 

Nahuli na ako sa Mandaluyong (1995 at 1999) dahil sa OP-OD, sa Maynila (1997) noong panahon ng Bukluran ng  Kabataan para sa Pagbabago (BKP), sa isyu din ng VFA o Visiting Forces Agreement (taon 2000) nang mabugbog ako sa loob ng Senado at mapiit sa Pasay City Jail. Mabuti na lang at nailabas ako sa piitan nina kasamang Juday at Sanlakas Congressman Renato Magtubo. Ay, kayrami pang danas tulad niyon ang aming naranasan.

Balik tayo kay Dimas. Kung si Dimas ay isang magnanakaw at isasama siya ni Hesus sa paraiso, mabait kaya si Dimas? Gaano kaginto ang kanyang puso? Gaano kaganda ang kanyang kalooban? O tulad ba siya ni Robinhood na ninanakawan ang mayayaman upang ibigay sa mga mahihirap? O tulad siya ni Teodoro Asedillo? Tumimo sa isipan ko ang sinabi ni Asedillo na ang buhay ay isinapelikula ni FPJ. Ani Asedillo sa mamamayan ng San Antonio sa Laguna: “Ako raw ay magnanakaw. Oo, ako'y magnanakaw! Pero hindi ko ninanakaw ang mga butil ng kanin na isusubo na lamang sa bibig ng mga mahihirap. Ang pinagnanakawan ko ay ang mga taong mawalan man ng kaning isusubo sa kanilang bibig ay mayroon pang isang dangkal na lupang pagtataniman ng palay upang may maisaing.”

Sa ating kasaysayan, bukod kay Asedillo ay marami pang  manghihimagsik at nangangarap ng lipunang patas at malayang bayan ang itinuring na tulisan o bandido, tulad ng mga bayaning sina Macario Sakay, Lucio De Vega, Cornelio Felizardo, Koronel Faustino Guillermo, Heneral Luciano San Miguel at Heneral Simeon Ola. Kaya nasa panig ako ng mga taong nais ng pagbabago at naglilingkod sa bayan subalit itinuring na bandido, tulad noong panahon ng Amerikano. Kasangga ko sila sa prinsipyo.

Kamakailan, may nagsabi sa aking mali raw ang salitang di masugat, na mas wasto ang “di masugatan”, may panlaping “an” sa dulo ng salita.  Ayoko na kung Dimas Ugatan ang aking talipanpan.

Para sa akin, ang Dimas Ugat ay paalaala ng aming kabataan noong madalas kaming bilinan ng isang butihing madre na lagi kaming mag-iingat upang “di masugat” sa aming ginagawa.

Matagal kong pinag-isipan kung anong ipapamagat sa aklat na ito na dapat sumasalamin sa akin, kung sino ako, kung ano ako. Ako'y aktibo, pultaym na aktibista, makatang wala sa akademya, at madalas bumigkas ng tula sa rali. Nais kong walang superhero sa aking mga sulatin, kundi ang bida ay ang taumbayang sama-samang kumikilos. Siyang tunay, ang pagiging bida ng taumbayan ay nakita ko sa Unang Pag-aalsang Edsa kung saan kasama ko ang aking ama. Walang bida kundi ang sambayanang sama-samang kumilos na nagpatalsik sa diktador. Kaya sa aking mga tula, at iba pang akda, taumbayan lagi ang bida, mga taong di kilala subalit malaki ang iniambag sa lipunan: ang mga manggagawa, maralita, kababaihan, magsasaka, OFW, at iba pang aping saray ng lipunan, lalo na ang tinatawag na sagigilid o nasa laylayan. Tanging sa sama-sama o kolektibong pagkilos lang makakamit ang tagumpay. 

Ika nga sa isang awit, "wala tayong maaasahang Bathala o Manunubos, pagkat ang ating kaligtasan ay nasa ating pagkilos".

Naisip kong KOLEKTIB o KOLEKTIBO ang pamagat ng aklat na ito. Subalit hango sa wikang banyaga. Sa pananaliksik ko, may katutubo tayong salita sa kolektibo - PALANSAK. Ngunit kailangan pang ipaliwanag. Mayroon pa: BUKLOD o BIGKIS na tanda ng pagkakaisa. Subalit Buklod ang tawag sa yunit ng manggagawang aming inoorganisa. Kaya BIGKIS na ang pinili kong pamagat ng aklat. Madali pang maunawa ng masa.

‎Pinagnilayan ko rin kung Unang Aklat ba ito. Kung unang aklat, dapat may pangalawang aklat, pangatlong aklat, atbp. Dahil iyon ang layunin, nilagyan ko na ng Unang Aklat ang pamagat. Unang nalathala ang ilang tulang naririto sa serye ng mga lathalain sa Taliba ng Maralita at sa pahayagang Obrero. Nilagyan ko na rin ng petsa kung kailan ba nagawa ang tula o kailan ito nalathala.

Sa ngayon, nais kitang pasalamatan dahil binabasa mo ang aklat na ito at sana’y manamnam mo ang 37 tula rito. Mabuhay ka!

‎Sa pamamagitan ng aking mga tula, ang makata'y iyong makikilala. At sana'y maging kalakbay kita sa bawat pakikibaka. Ika nga ng nobelista at makatang Rusong si Yevgeni Yevtushenko, "A poet's autobiography is his poetry. Anything else is just a footnote." Kaya tara, magbasa na ng aking mga tula.‎

‎Sampaloc, Maynilà, Disyembre 14, 2009

Sabado, Nobyembre 28, 2009

Maalam din sa wikang Kastila si Gat Andres Bonifacio

MAALAM DIN SA WIKANG KASTILA SI GAT ANDRES BONIFACIO
ni Gregorio V. Bituin Jr.

May dalawang patunay na maalam sa wikang Kastila si Gat Andres Bonifacio. Ang una ay ang pagkakasalin niya sa wikang Tagalog ng Mi Ultimo Adios ni Gat Jose Rizal na nakasulat sa wikang Kastila. Ang ikalawa ay ang pagkasulat ni Bonifacio ng isang tula sa wikang Kastila noong bata pa siya.

Maraming salin sa wikang Filipino ang tulang Mi Ultimo Adios ni Gat Jose Rizal, ngunit ang kilalang unang nagsalin nito ay si Gat Andres Bonifacio. Pagkamatay ni Rizal ay limang buwan pang nabuhay si Bonifacio. Matatas at magaling ang kanyang pagkakasalin bagamat isinalin ito ni Bonifacio sa paraang iba ang anyo. Ang tulang Mi Ultimo Adios ni Rizal ay binubuo ng labing-apat na saknong at bawat saknong ay may limang taludtod. Ang pagkakasalin naman ni Bonifacio ay binubuo ng dalawampu't walong saknong, ang bawat saknong ay may apat na taludtod, at ang bawat taludtod ay may pantig na lalabingdalawahin. Kumbaga, ang isang saknong ni Rizal ay ginawang dalawang saknong ni Bonifacio. Tingnan natin ang pagkakasalin ni Bonifacio kay Rizal sa una at huling taludtod:

Saknong 1 ng Mi Ultimo Adios ni Rizal:

Adios, Patria adorada, region del sol querida,
Perla del Mar de Oriente, nuestro perdido Eden!
A darte voy alegre la triste mustia vida,
Y fuera más brillante más fresca, más florida,
Tambien por tí la diera, la diera por tu bien.

Salin ni Bonifacio sa Saknong 1:

Pinipintuho kong Bayan ay paalam
lupang iniirog ng sikat ng araw,
mutyang mahalaga sa dagat Silangan
kaluwalhatiang sa ami'y pumanaw.

Masayang sa iyo'y aking idudulot
ang lanta kong buhay na lubhang malungkot;
maging marangal man at labis alindog
sa kagalingan mo ay akin ding handog

Saknong 14 ng Mi Ultimo Adios ni Rizal:

Adios, padres y hermanos, trozos del alma mía,
Amigos de la infancia en el perdido hogar,
Dad gracias que descanso del fatigoso día;
Adios, dulce extrangera, mi amiga, mi alegría,
Adios, queridos séres morir es descansar.

Salin ni Bonifacio sa Saknong 14:

Paalam, magulang at mga kapatid,
kapilas ng aking kaluluwa't dibdib,
mga kaibigan bata pang maliit,
sa aking tahanang di na masisilip.

Pagpasalamatan at napahinga rin,
pa'lam estrangherang kasuyo ko't aliw,
paalam sa inyo mga ginigiliw,
mamatay ay siyang pagkagupiling.

Hindi lang nagsalin ng tula ni Rizal si Bonifacio bilang patunay ng kanyang kaalaman sa wikang Kastila, kundi nagsulat din siya ng tula sa wikang Kastila, na ayon sa mananaliksik na si Virgilio S. Almario ay mula umano sa ulat ng isang E. Arsenio Manuel. [Panitikan ng Rebolusyon(g 1896), V. S, Almario, pahina 134]. Ang tulang ito "diumano'y nilikha ni Bonifacio noong bata pa at nakakanta pa ng kapatid na si Espiridiona nang kapanayamin ni Manuel." (Ibid.) Ibig sabihin, di lang simpleng tula sa wikang Kastila ang nalikha ni Bonifacio kundi isang awit. Narito ang dalawang saknong ng tula sa wikang Kastila ni Gat Andres Bonifacio:

MI ABANICO
un poema de Andres Bonifacio

Del sol nos molesta mucho el resplandor,
Comprar un abanico de quita el sol;
Aqui sortijas traigo de gran valor,
De lo bueno acaba de lo mejor,
de lo mejor.

El abanico servi sabeis para que?
Para cubrir el rostro de una mujer,
Y con disimulo pondreis mirar,
Por ente las rajillas del abanico.
Vereis la mar.

Noong high school ako ay may kurso pang Spanish. Nasa third year yata kami noon nang nagturo sa amin ng Spanish ang aming gurong si Mam Luz Boayes. Kahit ang sikat na awiting Espanyol na "Eres tu" ay tinuro niya't pinakanta sa amin, at tanda ko pa ang tono nito. Halos limot ko na ang ilang itinurong mga pangungusap sa Espanyol dahil bihira naman itong gamitin sa araw-araw. Sa kaunti kong kaalaman sa wikang Kastila, sinubukan kong isalin ang tula ng ating bayani. Wala kasing salin ang awiting ito sa aklat ni Almario. Ang nagawa ko'y isang tulang may labing-anim na pantig na may sesura (hati) sa ikawalo. Narito ang aking malayang salin sa wikang Filipino ng tulang "Mi Abanico" ni Bonifacio:

ANG AKING PAMAYPAY
tula ni Gat Andres Bonifacio

Sadyang nakababagabag yaring araw na sumikat
Kaya dapat lang mabili ang pamaypay na pantapat
May dala rin akong singsing na mahusay yaong karat
Kung ano ang mas mabuti ay buting karapat-dapat
kabutihang nararapat.

Ang silbi ng pamaypay ay iyo bang nababatid
Na sa maamong mukha ng binibini'y nagsisilid
At kabighanian niya'y susulyapan din ng lingid
Mula sa katawan niring pamaypay na ating hatid
habang ang dagat ay masid

Marahil, balang araw ay susubukan ko ring isalin sa makabagong wikang Filipino ang tula ni Rizal bilang dagdag sa marami nang salin ng Mi Ultimo Adios. Isa yaong hamon sa aking kakayahan bilang manunulat at tagasalin.

Sa kaalaman ni Bonifacio sa wikang Kastila, ang kanyang pagsulat ng tula sa wikang ito noong bata pa siya, at ang pagkakasalin niya sa huling tula ni Rizal ay nagpapatunay lamang na may matalas na kaisipan at may pinag-aralan si Bonifacio. Ibig sabihin, hindi totoo ang impresyon ng tao sa kanya na hindi siya marunong bumasa at sumulat, tulad ng nais ipahiwatig ng namayapang direktor na si Marilou Diaz-Abaya sa pelikulang "Rizal" na pinagbibidahan ni Cesar Montano. Sa pelikula'y ipinakitang utal kung magbasa si Bonifacio.

Bagamat hindi nakatapos ng ikalawang baytang sa hayskul si Bonifacio, siya naman ay palabasa. Ayon sa aklat na "A History of the Philippines: From the Spanish Colonization to the Second World War" nina Renato at Letizia Constantino, pahina 162: "Poverty prevented him (Bonifacio) from going beyond the second year of high school but he was an avid reader, especially on the subject of revolution." (Kahirapan ang pumigil kay Bonifacio upang makatapos ng kanyang ikalawang baytang sa mataas na paaralan ngunit siya'y masipag magbasa, lalo na sa paksa ng himagsikan. - salin ni GBJ) Ipinapakita nito na hindi lamang sa paaralan nakukuha ang karunungan kundi sa pagtitiyaga at pagsisikap na matuto sa pamamagitan ng pagbabasa at pagsusunog ng kilay.

Isang inspirasyon ang ginawang ito ni Bonifacio para sa kasalukuyang salinlahi upang yaong hindi makapag-aral dahil sa mahal ng presyo ng matrikula, o dahil itinulak sila ng kalagayang maghanapbuhay sa mas maagang edad, ay maaari ding maging mahusay na pinuno balang araw. Kaya dapat magbasa-basa ang mga kabataan ngayon ng mga aklat hinggil sa pilosopiya, matematika, agham at teknolohiya, araling panlipunan, at iba pang makabuluhang araling tingin nila'y makatutulong sa kanilang pag-unlad bilang taong may dignidad, prinsipyado, nagpapakatao at nakikipagkapwa-tao.

Ang kaalamang ito ni Bonifacio sa wikang Kastila ang isa sa nagdala sa kanya sa imortalidad, tulad din ng kanyang pagiging makata, manunulat, manggagawa, estratehista, pinuno ng himagsikan, pangulo ng unang pamahalaan, at pambansang bayani.

Sabado, Oktubre 17, 2009

Pambungad sa aklat ng salin na Sining ng Pakikidigma ni Sun Tzu

PAMBUNGAD
ni Gregorio V. Bituin Jr.

Taon ng 1989 nang mabili ko sa Popular Bookstore ang Sun Tzu's The Art of War na isinalin ni Thomas Cleary. Tanda kong bawat talata niyon ay may paliwanag sa maliliit na titik kumpara sa malalaking titik na sinulat ni Sun Tzu.

Subalit nawala na sa akin ang kopya kong iyon dahil hindi na rin ako basta nakakauwi ng bahay nang ako'y magpultaym na sa pagkilos sa kilusang masa. Sa mga opisina na ako natutulog at nanirahan habang sa araw ay nasa rali o kaya'y nasa iba't ibang komunidad.

Dalawang dekada matapos kong mabili iyon ay naisipan kong subukang isalin sa wikang Filipino ang Art of War nang makabili muli ako ng aklat na iyon sa National Book Store. Hindi na iyon salin ni Thomas Cleary. May mga numero na rin ang bawat talata, na animo'y bibliya, na may bilang ng kabanata at taludtod, o kapitulo at bersikulo.

Malaking hamon para sa akin ang pagsasalin, kaya nagsalin na rin ako ng tula ng ibang makata sa Ingles. Subalit dito sa Art of War, naharap ako talaga upang pag-isipan ang wastong salin ng salita at pangungusap.

Halimbawa, makipaglaban ba o lumaban ang salin ng to fight. Halimbawa: If we wish to fight, ito ba'y Kung nais nating lumaban, o Kung nais nating makipaglaban, magkaiba kasi iyan.

Nariyan din ang kaibahan ng salin ng terrain sa Kabanata 10 sa ground na nasa Kabanata 11. Kung pareho ko silang isasalin ng lupain, malilito ang mambabasa sa akin. Kaya dapat mailinaw natin, sa pamamagitan ng saliksik, ang kaibahan ng terrain at ng ground.

Ang terrain ay lupain. At ayokong mag-imbento ng salita. Halimbawa, kung isasalin ko ang terrain ng terano, baka mapagkamalang ang ingles ng terano ay tyranny.

Sa aking nakausap, magkaiba umano ang terrain sa ground, dahil ang terrain ang anyo ng isang malawak na heograpikal na lugar. Habang ang ground naman ang mismong ibabaw na bahagi at ating tinatapakan.

Mahalaga rin ang pagtitig sa salita upang masuring mabuti. Sa Kabanata X, Bersikulo 1, (parang Bibliya), at sa Kabanata XI, Bersikulo 1, kapwa binabanggit ang salitang ground. Ibig sabihin, lupain. Doon pa lang ay dapat ang pag-isipan at sa kalaunan naman ay nakahinga ako ng maluwag.

Tingnan ang dalawang ito: 

X. Terrain

1. Sun Tzu said: We may distinguish six kinds of terrain, to wit: (1) Accessible ground; (2) entangling ground; (3) temporizing ground; (4) narrow passes; (5) precipitous heights; (6) positions at a great distance from the enemy.

XI. The Nine Situations

1. Sun Tzu said: The art of war recognizes nine varieties of ground: (1) Dispersive ground; (2) facile ground; (3) contentious ground; (4) open ground; (5) ground of intersecting highways; (6) serious ground; (7) difficult ground; (8) hemmed-in ground; (9) desperate ground.

Isinalin ko ang mga iyon ng ganito:

X. KATANGIAN NG LUPA

1. Sinabi ni Sun Tzu: Maaari nating makilala ang anim na uri ng hubog ng lupa, katulad ng: (1) lupang mapupuntahan; (2) lupang masalimuot; (3) lupang pansamantala; (4) makikipot na daanan; (5) matatarik na lupa; (6) mga posisyon ng malalayong agwat mula sa kaaway.

XI. SIYAM NA SITWASYON

1. Sinabi ni Sun Tzu: Kinikilala ng sining ng pakikidigma ang siyam na uri ng lupa: (1) Kalat-kalat na lupa; (2) madaling lupa; (3) palakontrang lupa; (4) bukas na lupa; (5) lupa ng sangandaan; (6) seryosong lupa; (7) masalimuot na lupa; (8) nakakulong na lupa; (9) desperadong lupa.

Pati ang We may distinguish six kinds of terrain, at ang The art of war recognizes nine varieties of ground, ang kinds at varieties ay isinalin ko ng uri.

Marahil dapat na akong magpasya, lalo't wala namang kakilalang magsusuri sa aking salin. Pasya ko na kung ano, batay sa pagkakabasa ko sa buong pangungusap.

Kaya isinulat ko sa pamagat ng proyektong ito ng salin ang mga katagang Malayang Salin. Ibig sabihin, sarili kong salin ito nang walang gabay ng iba pang tagasalin, bukod pa sa wala akong kilalang tagasalin. Kung may makakausap man akong tagasalin upang gawan ng puna, pagsusuri, o kritik ang aking salin, na siya kong nais, tiyak na mahihiya naman akong hindi sila bayaran. Subalit dahil ako'y pultaym na aktibista, at bihirang makatanggap ng alawans sa tamang panahon, wala akong maibabayad sa sinumang tagasuri ng aking salin.

Kaya pinagbutihan ko na lamang ang pagsasalin, na sa bawat salin ay nakataya ang aking pangalan, na ginawa ko ito sa abot ng aking makakaya, at bilang mambabasa at manunulat sa publikasyong pangkampus noong kolehiyo, pinaghusayan ko ang pagsasalin. Iyon bang madaling mauunawaan ng masa, lalo na ng manggagawa at maralita sa komunidad na kinikilusan ko.

Ako ang makata o manunulat na wala sa akademya. Habang pag nagbasa tayo ng salin, halimbawa, kung hindi man sa National Library, ay sa Popular Bookstore o sa National Book Store na madalas kong puntahan, karaniwang ang nagsalin ay mga guro, may Phd o MA. Subalit maaawat ko ba ang aking sariling gumawa ng ganitong mga seryosong proyekto ng pagsasalin kahit wala ako sa akademya, kundi madalas ay nasa kalsada, kundi man nagrarali ay nasa unyon ng manggagawa o nasa komunidad ng maralita. 

Wala nga ba akong karapatang magsalin dahil wala ako sa akademya? Sinubukan ko lang ang magsalin, at kaygandang gawain pala nito. Kaya asahan ninyong magsasalin pa ako ng iba pang akda sa sariling wika upang mabatid din ng kapawa Pilipino ang mga sulating dapat din nilang mabasa sa ating wika.

Bilang manunulat, nais kong mag-ambag sa panitikang Pilipino sa pamamagitan ng pagsasalin, at ito ngang Art of War ni Sun Tzu ang una kong tangka sa pagsasalin at pagsasaaklat ng salin. At ibebenta ko ang aklat ng salin na ito sa sinumang aking maalok, dahil hindi ko pa kaya ang mag-iwan sa mga book store ng aking aklat. Sa kalagayang pultaym, nais kong kaliwaan muna ang patakaran, ibig sabihin, pagkuha mo ng aklat ay sabay bayad. Sa gayon, may pakinabang agad ako mula sa napagbentahan ng aklat.

Maraming salamat sa lahat ng mga tumulong sa akin, bagamat mag-isa kong ginawa ito, tulad ng nakagamit ako ng kompyuter ng opisina lalo na sa gabi at madaling araw na walang gumagamit nito, sa mga kasamang hinayaan akong makapagsulat at makapagtipa sa kompyuter, sa mga kasamang nakakasama sa ilang talakayan at sa pagkilos sa isyu ng manggagawa at maralita, at sa iba pang pultaym sa pagkilos. Mabuhay kayo!

Sinulat sa tanggapan ng Bukluran ng Manggagawang Pilipino (BMP), Lungsod Quezon
Oktubre 17, 2009

Linggo, Agosto 30, 2009

Wikang Filipino, Wika ng Aktibismo

WIKANG FILIPINO, WIKA NG AKTIBISMO
ni Gregorio V. Bituin Jr.

(Nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, Tomo XIV, Blg. 2, p.2)

Tatlong daan taon tayong alipin ng mga mananakop. Hindi tayo nagkakaisa. Ngunit nang simulan nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto ang pagsusulat ng ating kasaysayan at adhikaing mapagpalaya sa mismong ating sariling wika, napakabilis ng pagpapalawak nila sa Katipunan. Ilang taon lamang ay inilunsad ang paghihimagsik at lumaya tayo sa kamay ng mga Kastila.

Ilang beses nang sinabi ng national artist na si Virgilio S. Almario na nang sinakop tayo ng mga Kastila, winasak nito ang ating gunita. Wala tayong maayos na nasulat na kasaysayan bago pa ang Kastila dahil binura nito ang ating alaala. Ngunit naiwan ang ating wika, na siyang salamin ng ating pagkatao at pagkakakilanlan bilang isang lahi sa silangan. Dahil sa wika, nakilala natin ang ating sarili, tayo'y nagkaisa. Napakahalaga ng sariling wika sa pagkatao kaya nasabi ni Jose Rizal sa kanyang tulang "Sa Aking Mga Kabata" na inawit ni Florante: "Ang sinumang di magmahal sa sariling wika ay higit pa ang amoy sa mabahong isda." Dito pa lang ay ikinabit na ni Rizal ang wika sa pagkatao at dangal.

Idadagdag ko pa: "Ang sinumang Pilipinong di gumamit at magsalita ng sariling wika ay higit pa sa amoy ng malansang isda." Walang pagkatao at dangal ang mga Pilipinong ayaw magsalita ng sawiling wika. Dapat silang ikahiya.

Mas nais pa nilang gamitin ang wika ng ilustrado. Kung noon ay wikang Kastila, ngayon naman ay wikang Ingles. Marami sa ating ang lumaki sa paniniwalang Ingles ang wika ng mga edukado, ng mayayaman, ng makapangyarihan, ng husgado, ng senado, ng burgesya sa pangkalahatan, ng mga respetado sa mataas na lipunan. At ang tingin nila sa wikang Filipino ay wika sa kanto, wika ng mga atsay, wika ng mga api, wika ng masa.

Ngunit dahil sa wikang Filipino, nagkaunawaan tayo. Nagkaisa ang mamamayang Pilipino laban sa mga Kastila, sa Amerikano, sa Hapon, at sa diktadurya. Ibinagsak natin ang diktadurya dahil nauunawaan natin ang isa't isa, masa man at mayaman.

Ang nakakalungkot, kahit sa eskwelahan, minsan ay halos wala nang naririnig na ibang wika kundi Ingles, na masasabi nating naghati sa marami, naghati sa mga probinsiyano't tagalunsod, sa mahihirap at mayayaman. Patok pa ay mga pelikulang Ingles habang bakya naman ang tingin ng marami sa pelikulang Filipino, kahit na marami itong naipanalong award. Ganuon din sa mga awitin.

Ang nakakaawa ay ang kababayan nating hindi bihasa sa Ingles kaya hindi maipagtanggol kaagad ang sarili dahil ang mga batas at patakaran ay nasusulat sa Ingles. Para bang inihiwalay ang ating puso't utak. Wikang sarili ang gamit sa pakikipagtalastasan habang nakasulat sa wikang Ingles ang pinag-uusapan.

Kaytagal na nilang ginagamit ang wikang Ingles ngunit nananatli pa rin ang problema ng bayan sa ekonomya, pulitika, at edukasyon. Ito'y dahil na rin sa halip na gumawa ng paraan upang itaguyod ang pambansang wika, hinahati tayo't pinagwawatak-watak ng wikang Ingles. Ginagamit ito para wasakin ang mga bahay ng maralita, kamkamin ang lupa ng mga magsasaka, upang tanggalin ang mga manggagawa sa pabrika, upang pagharian nila ang pulitika at ekonomya, upang maging mababa ang tingin sa masa, upang bolahin sa SONA ang mamamayan.

Gamitin natin ang wikang sarili laban sa mga ilustrado, laban sa burgesya, para sa pagkakaisa ng masa. Walang bansang umunlad na hindi nagtaguyod ng sariling wika nila. At kawawa ang bansang walang sariling wika, dahil wala silang gunita ng kanilang kasaysayan at nakaraan, kaya sila'y mga alipin. Mabuti na lamang at nang burahin ng mananakop ang alaala ng ating mga ninuno'y di nila nabura ang ating wika. Ang sariling wika ay kakabit na ng pagkatao at dangal ng bawat isa. Kung wala kang sariling wika, isa kang alipin at walang kalayaan. Kung may sarili kang wika ngunit ayaw mo itong gamitin, mayabang ka kundi man mapang-alipin.

Gamitin natin ang sariling wika upang magtagumpay ang masa tungo sa kanyang paglaya. Ang bayang may sariling wika ay bayang malaya. Kaya hindi lang sa pagsapit ng Linggo ng Wika tuwing Agosto lang natin inaalalang dapat itaguyod ang sariling wika, kundi sa lahat ng panahon. Ayon nga sa isang kasabihan, "Ang sinumang di magmahal sa sariling wika ay higit pa ang amoy sa mabahong isda."

Biyernes, Hunyo 26, 2009

Si Bonifacio at ang Tagalog at Katagalugan

SI BONIFACIO AT ANG TAGALOG AT KATAGALUGAN
ni Gregorio V. Bituin Jr.

Sa mga dokumento ng Katipunan at sa mga sulatin ni Gat Andres Bonifacio, mas ginamit niya ang Katagalugan na siyang katawagan sa bayan, at Tagalog naman sa mamamayan. Bihira niyang ang Filipino at ang Filipinas dahil noong panahong iyon, dahil Filipino ang tawag ng mga Kastilang ipinanganak dito sa Filipinas, at ang Filipinas ay ipinangalan dito ng mga prayle't Kastila bilang pagpupugay sa hari ng Espanya. At sa kanyang tulang "Katapusang Hibik ng Filipinas" ay negatibo ang kanyang pagkakagamit sa Filipinas.

Mas ginamit ni Bonifacio ang taal na salitang Katagalugan para sa buong sangkapuluan at ang Tagalog para sa mamamayan, na ang kahulugan batay sa isang dokumento ng Katipunan ay ito: “Sa salitang tagalog katutura’y lahat nang tumubò sa Sangkapuluang ito; sa makatuid, bisayà man, iloko man, kapangpangan man, etc., ay tagalog din.”

Pinatotohanan din ito ni Gat Emilio Jacinto sa paksang "Ang Bayan at ang mga (Gobierno) Pinuno, na bahagi ng kanyang mahabang akdang "Liwanag at Dilim": "Ang Bayan na dito’y sinasabi ko ay hindi ang kapisanan ng mga taong nananahan sa gayong lugar, kundi ang katipunan ng lahat ng Tagalog: ng lahat na tumubo sa Sangkapuluan."

Ipinaliwanag pa itong maigi ng historyador at kaibigang si Ed Aurelio C. Reyes sa kanyang sanaysay na "Bakit nga ba 'Katagalugan' ang Ipinangalan sa Bayan?" Isinulat ni Reyes: "Noong panahon ng pananakop na mga Kastila sa ating kapuluan, ang tinatawag na Filipino ay yaong mga Kastilang dito sa ating bayan ipinanganak. Indio naman ang tawag nila sa atin. Mestiso at mestisa naman ang may magkahalong dugo. Ayon sa talababa sa unang pahina ng Kartilya ng Katipunan, sa salitang "Tagalog," kahulugan ay "lahat ng tumubò sa Sangkapuluang ito. Samakatuwid, Bisaya man, Iloco man, Kapampangan man, etc. ay Tagalog din." Sa katunayan, pawang magkakasingkahulugan naman ang mga katagang Tagailog, Ibanag, Ilokano, Kapampangan, Sugbohanon, Subanon, Subanen, Agusan, Tausug, atbp. Mulat sina Bonifacio na ang mga katangiang "taga-ilog" at "taga-agos" ay isang katangian na nagkakapare-pareho ang karamihan sa ating pamayanan sa buong kapuluan. Kaya nakita nilang bagay itong ipangalan sa pagkakaisa ng mga pamayanan sa isang pagkabansa. Maliban pa rito, ang ilog ay tunay na simbulo ng malusog na pag-uugnayan na tulad ng ating mga ugat na dinadaluyan ng "dugong nag-uugnay at naglilingkod sa buhay." - mula sa pahina 14-15 ng magasing Tambuli, Agosto 2006, ika-5 isyu.

Ang sanaysay na "Ang Dapat Mabatid ng mga Tagalog" ni Andres Bonifacio ang isa sa pinakatanyag niyang sanaysay. At sa isa pa sa kanyang sanaysay, ang "Katipunang Mararahas ng mga Anak ng Bayan" ay tinapos niya sa "Mabuhay ang Haring Bayang Katagalugan!"

Halina't basahin ang ilan sa mga saknong ng kanyang mga tula kung saan niya ginamit ang salitang Tagalog. Narito ang ikatlong saknong ng tulang "Tapunan ng Lingap":

3. "At ating lisanin ang dating ugali
Na ikinasira ng taas ng uri,
Ang bayang Tagalog ay may asa dili
Ang puring nilupig ng bakang maputi."

Ngunit karaniwan, mas ginagamit niya ang salitang Bayan na pumapatungkol din naman sa Katagalugan, at kababayan, imbes na Tagalog. Kumbaga'y maaring magpalitan ang Bayan at Katagalugan, at ang mga indio, mamamayan, at Tagalog, marahil ay inaangkop ito ni Bonifacio sa kanyang tula sa tamang bilang ng pantigan sa bawat taludtod.

Tingnan naman natin ang kanyang 28-saknong na tulang "Pag-ibig sa Tinubuang Bayan". Ang Katagalugan ay tinawag niyang "Inang Bayang tinubuan" na nasa ikapitong saknong. Gayunman, nabanggit ng tatlong ulit ang salitang Tagalog sa tulang ito. Ito'y nasa saknong ika-17, ika-21 at ika-22. Makahulugan ang saknong 22 dahil sa paghahanap niya sa dangal ng mga Tagalog, o dangal ng ating lahat na kababayan.

17. "Di gaano kaya ang paghihinagpis
Ng pusong Tagalog sa puring nilait?
Aling kalooban na lalong tahimik
Ang di pupukawin sa paghihimagsik?"

21. "Mangyayari kaya na ito'y malangap
Ng mga Tagalog at hindi lumingap
Sa naghihingalong Inang nasa yapak
Na kasuklam-suklam na Kastilang uslak."

22. "Nasaan ang dangal ng mga Tagalog?
Nasaan ang dugong dapat na ibuhos?
Baya'y inaapi, bakit di kumilos
At natitilihang ito'y mapanood."

Sa tulang "Katapusang Hibik ng Filipinas" ay inilarawan niya kung paano ang pagpapahirap na ginawa ng Espanya sa mga Tagalog. Tingnan ang ika-4 at ika-5 saknong nito:

4. "Gapusing mahigpit ang mga Tagalog.
HInain sa sikad, kulata at suntok,
Makinahi't 'biting parang isang hayop
Ito baga, Ina, ang iyong pag-irog."

5. "Ipabilanggo mo't sa dagat itapon,
Barilin, lasunin nang kami'y malipol,
Sa aming Tagalog ito baga'y hatol,
Inang mahabagin, sa lahat ng kampon."

Tingnan din kung paano niya ginamit ang Filipinas, sa kung susuriin ay negatibo ang paggamit, sa ika-2, ika-7 at ika-14 na saknong:

2. "Walang isinuway kaming iyong anak
Sa bagyong masasal ng salita't hirap,
Iisa ang puso nitong Filipinas
At ikaw ay di na Ina naming lahat."

7. "Wala nang namana itong Filipinas
Na layaw sa Ina kundi nga ang hirap;
Tiis ay pasulong, patente'y nagkalat,
Rekargo't imp'westo'y nagsala-salabat."

14. "Paalam na, Ina, itong Filipinas
Paalam na, Ina, itong nasa hirap;
Paalam, paalam, Inang walang habag,
Paalam na ngayon, katapusang tawag."

Ang tulang ito'y bahagi ng sagutang tula ng tatlong makata. Ang una'y ang "Hibik ng Filipinas sa Ynang Espana" ni Hermenegildo Flores, ang ikalawa'y ang "Sagot ng Espanya sa Hibik ng Filipinas" ni Marcelo H. del Pilar, at ang ikatlo't pangwakas na tula'y ang "Katapusang Hibik ng Filipinas" ni Andres Bonifacio. Ginamit ni Bonifacio ang Filipinas, imbes na Katagalugan, sa tulang "Katapusang Hibik" bilang tugon sa naunang dalawang tula, at siyang naging pantapos sa sagutang tatlong tula.

Nang nailagay siya sa pabalat ng magasing La Illustracion Español y Americana na may petsang ika-8 ng Pebrero 1897, naroon ang larawan ng nakakurbatang si Andres Bonifacio, na nakasulat sa ibaba, "Andres Bonifacio, Titulado “Presidente’ de la Republica Tagala" o "Andres Bonifacio: May Titulong Pangulo ng Republika ng Katagalugan", at inilarawan siyang pinuno ng katutubong pamahalaan.

Mayroong ding pambansang awit ang Katipunan na pinamagatan nila ng "Marangal na Dalit ng Katagalugan" kung saan malalim at makahulugan ang panawagan. Kalayaan, ay pasulungin ang puri at kabanala. Nais ng mga Tagalog ang kalayaan, at gayundin naman ay ipaglalaban nila ang kanilang puri at kabanalan dahil ang pagkayurak nito'y katumbas ng kamatayan. Ang mga Kastila'y mailing ng Katagalugan, inaayawan ng mga Tagalog, mga mananakop na hindi tatanguan kundi iilingan ng mga Tagalog upang maipagwagi ang kahusayan o kagalingan ng bayan. Narito ang nilalaman ng dalit, na inaawit ng dalawang ulit:

Mabuhay, Mabuhay yaong Kalayaan, Kalayaan
At pasulungin ang puri't kabanalan
Kastila'y mailing ng Katagalugan
At ngayo'y ipagwagi ang kahusayan

Ang "Marangal na Dalit ng Katagalugan" ay nilikha ni Julio Nakpil na kinomisyon ni Pangulong Bonifacio upang gumawa ng isang pambansang awit noong bandang Nobyembre 1896. http://forthephilippines.blogspot.com/2011/12/andres-bonifacio-unang-pangulo-ng.html

Bukod doon, may ulat na ginamit umano ng mga Katipunero sa pangunguna ni Bonifacio ang salitang Filipinas. Ito'y nang magtungo sila sa Yungib ng Pamitinan sa Montalban at isinulat sa isang batuhang dingding ang mga katagang "Mabuhay ang Kalayaan ng Filipinas!" Basahin natin ang ulat na ito:

"Noong Semana Santa ng Abril 1895, isang peregrinasyon ang pinangunahan ni Bonifacio patungo sa mga bundok ng Montalban at San Mateo, Morong (Rizal na ngayon). Ayon sa salaysay ni Guillermo Masangkay, kasama siya at sina Emilio Jacinto, Restituto Javier, Aurelio Tolentino, Faustino Manalak, Pedro Zabala, at iba pang Katipunero. Ginalugad nila ang mga kuweba ng Makarok at Pamitinan at nagdaos ng mga pulong at inisasyon ng Katipunan. Nakadama sila ng ganap na kapanatagan sa loob ng mga "yungib ni Bernardo Carpio". Noong Biyernes Santo, Abril 12, 1895, humawak si Bonifacio ng sampirasong uling at isinulat sa dingding ng kuweba ang "Mabuhay ang Kalayaan ng Filipinas!" - mula sa aklat na Panitikan ng Rebolusyon(g 1896) ni VS Almario, mp 43-44.)

Marahil ginamit dito ni Bonifacio ang salitang Filipinas bilang kadikit ng salitang Kalayaan. Ito marahil ay upang ipatampok sa mga Kastila na ang tinatawag nitong bansang Filipinas ay dapat nang mapalaya sa mga Kastilang kamay. Ngunit marahil ay hindi niya gagamitin ang Filipinas kung hindi kadikit ang salitang Kalayaan. O kaya naman ay depende sa kanyang kausap kung kailan gagamitin ang salitang Filipinas. Mas nanaisin pa rin ni Bonifacio na gamitin ang Katagalugan bilang tawag sa buong bansa, dahil ito'y taal na wika sa bansa at hindi mula sa Kastila.

Gayunman, isang taon matapos paslangin si Bonifacio, pormal nang inangkin ng mga kababayan ang Filipinas bilang pangalan ng bansa noong Hunyo 12, 1898 nang ipahayag na ang kasarinlan ng bansa sa Cavite Viejo (ngayo'y Kawit), sa lalawigan ng Cavite, bagamat nakasulat sa Acta de Independencia na lumalaya ang Bayan sa mga dayuhang Kastila, habang niyayakap naman ng buong puso ang mga Amerikano. Narito ang patunay:

Y tomando por testigo de la rectitud de nuestras intenciones al Juez Supremo del Universo, bajo la protección de la Potente y Humanitaria Nación Norte Americana, proclamos y declaramos solemnemente en nombre y por la Autoridad de los habitantes de todas estas Islas Filipinas. (And having as witness to the rectitude of our intentions the Supreme Judge of the Universe, and under the protection of our Powerful and Humanitarian Nation, The United States of America, we do hereby proclaim and declare solemnly in the name by authority of the people of these Philippine Islands.) Narito naman ang salin ko sa wikang Filipino, "At bilang saksi sa pagkamatuwid ng aming adhika sa kataas-taasang Hukom ng Sansinukob, at sa ilalim ng pangangalaga ng makapangyarihan at makataong bansa, ang Estados Unidos ng Amerika, aming ipinahahayag at mataimtim na idinedeklara sa ngalan ng kapangyarihan ng mamamayan ng mga kapuluan ng Pilipinas.)

Ibig sabihin, ang tinatawag nating bansang Pilipinas ngayon, o Filipinas, Philippine, at Philippines ay tinatawag na Katagalugan ni Gat Andres Bonifacio at ng buong Katipunan. Nang mamatay si Bonifacio, kahit na idineklara ang "kalayaan" ng Filipinas, ipinagpatuloy ni Macario Sakay ang layunin ng Katipunan at itinatag ang Republika ng Katagalugan.